NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ
Улс орны хөгжил зөвхөн эдийн засгийн өсөлтөөр хэмжигдэх үү, эсвэл иргэдийн боловсрол, ухамсар, хариуцлага, амьдралын чанараар тодорхойлогдох уу?
Монгол Улс байгалийн баялагтай, өргөн уудам газар нутагтай, хөгжих боломж ихтэй орон. Бид олон жилийн турш эдийн засгаа өсгөх, хөрөнгө оруулалт татах, уул уурхайн орлогоо нэмэгдүүлэх, дэд бүтцээ хөгжүүлэх тухай ярьсаар ирсэн. Гэвч эдгээр зорилгын цаана нэг чухал асуулт үлддэг. Улс орон баян болохын хэрээр иргэдийн амьдрал, боловсрол, ёс зүй, харилцааны соёл, нийгмийн хариуцлага мөн адил хөгжиж байна уу?
Хөгжлийг зөвхөн мөнгөөр хэмжих нь учир дутагдалтай. Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн өсөж, томоохон барилга байгууламж сүндэрлэж, зам талбай нэмэгдэж болно. Гэвч иргэд чанартай боловсрол эзэмших, эрүүл мэндээ хамгаалах, аюулгүй орчинд амьдрах, өөрийгөө хөгжүүлэх боломжгүй хэвээр байвал тэр өсөлтийн үр өгөөжийг бодит хөгжил гэж үзэхэд хүндрэлтэй.
НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс боловсруулдаг Хүний хөгжлийн индекс нь улс орны хөгжлийг зөвхөн эдийн засгийн орлогоор бус, хүн амын дундаж наслалт, боловсрол, нэг хүнд ногдох үндэсний нийт орлого зэрэг үндсэн хэмжээсээр үнэлдэг. Энэ нь хөгжил гэдэг ойлголтын төвд хүн байх ёстойг сануулдаг. Гэхдээ хүний хөгжлийн индекс нь иргэдийн ёс суртахуун, харилцааны соёл, нийгмийн хариуцлагыг шууд хэмждэг үзүүлэлт биш. Эдгээр асуудлыг тусад нь судалж, үнэлэх шаардлагатай.
Хүн хөгжсөн байна гэдэг нь зөвхөн өндөр боловсролын дипломтой, сайн ажилтай, өндөр орлоготой байхыг хэлэхгүй. Мэдлэгээ зөв ашиглах, бусдын эрхийг хүндэтгэх, нийгмийн амьдралд хариуцлагатай оролцох, өөрийн үйлдлийн үр дагаврыг ойлгох чадвар ч чухал. Боловсролтой хүн бүр ёс зүйтэй байна гэсэн баталгаа үгүй. Харин боловсрол нь мэдлэгийн зэрэгцээ шүүн тунгаах, хамтран ажиллах, хариуцлага хүлээх чадварыг хөгжүүлэх учиртай.
Бид нийтийн эзэмшлийн орон зайд хэрхэн хандаж байгаагаасаа ч нийгмийн соёлын түвшнээ харж болно. Шинээр барьсан зам, талбайгаа хайрлан хамгаалж байна уу? Орц, гудамж, цэцэрлэгт хүрээлэнгээ цэвэр байлгаж чадаж байна уу? Нийтийн тээвэрт бусдын эрхийг хүндэтгэж байна уу? Хог хаягдлаа зориулалтын саванд хийж, бусдын амгалан тайван байдлыг бодолцож байна уу? Эдгээр нь жижиг мэт боловч хамтын амьдралын чанарт шууд нөлөөлдөг өдөр тутмын үйлдлүүд юм.
Гэхдээ иргэдийн хариуцлагыг ярихдаа төрийн үүргийг орхигдуулж болохгүй. Хогийн савгүй газарт цэвэр байдлыг шаардах, аюулгүй явган хүний замгүй орчинд замын хөдөлгөөний соёлын тухай ярих, хүртээмжгүй үйлчилгээнд иргэдийг буруутгах нь асуудлыг нэг талаас нь харсан хэрэг болно. Нийгмийн зөв дадал төлөвшихөд ойлгомжтой дүрэм, хүртээмжтэй үйлчилгээ, шударга хэрэгжилт, үлгэр дуурайлал хэрэгтэй. Иргэний хариуцлага, төрийн хариуцлага хоёр бие биеэ нөхөх ёстой.
Нөгөө талаар хөгжилтэй нийгэм гэдэг нь иргэд нь бүгд ижил бодолтой, нэг хэв маягаар амьдардаг нийгэм биш. Харин ялгаатай үзэл бодол, амьдралын нөхцөл, соёл, хэрэгцээтэй хүмүүс бие биеийнхээ эрхийг хүндэтгэн хамтран амьдарч чаддаг нийгэм юм. Бусдыг сонсох, санал зөрөлдөөнөө тайван шийдвэрлэх, мэдээллийн үнэн зөвийг нягтлах, хууль дүрмийг ухамсартай дагаж мөрдөх нь ардчилсан нийгмийн төлөвшилд чухал нөлөөтэй.
Иргэний хөгжил гэр бүл, сургуулиас эхэлдэг. Хүүхэд зөвхөн хичээлийн мэдлэг эзэмшихээс гадна бусадтай харилцах, өөрийн үүргийг ухамсарлах, хамтын шийдвэр гаргахад оролцох, алдаа гаргавал хариуцлага хүлээх дадалд суралцах шаардлагатай. Хүүхдэд бусдыг хүндэтгэх тухай заахын зэрэгцээ томчууд өөрсдөө тэр зарчмыг хэрэгжүүлдэг байх нь илүү хүчтэй үлгэр дуурайлал болно.
Бид хүүхдүүддээ ямар нийгмийг өвлүүлж үлдээх гэж байна вэ? Байгалийн баялагтай ч түүний үр өгөөжийг шударгаар хүртэж чаддаггүй, шинэ барилгатай ч нийтийн өмчөө хайрладаггүй, мэдээлэл ихтэй ч нэгнээ сонсдоггүй нийгмийг үү? Эсвэл хөдөлмөрийг үнэлдэг, боловсролыг эрхэмлэдэг, хууль хүн бүрд тэгш үйлчилдэг, иргэд нь өөрсдийн амьдрах орчиндоо эзэн болж чаддаг нийгмийг үү?
Энд нэг зүйлийг онцлох шаардлагатай. Хүний хөгжлийг зөвхөн хувь хүний хүсэл эрмэлзэлтэй холбон тайлбарлах боломжгүй. Хүн өөрийгөө хөгжүүлэхийг хүссэн ч чанартай боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, тогтвортой орлого, аюулгүй орчин, мэдээлэлд хүрэх боломжгүй бол тэр хүсэл нь бодит үр дүнд хүрэхэд хүндрэлтэй. Тиймээс хүний хөгжил бол хувь хүний хүчин чармайлт болон нийгмийн боломжийн харилцан үйлчлэлийн үр дүн юм.
Баялгийн тухайд ч бид ийм өнцгөөс харах хэрэгтэй. Байгалийн баялаг бол эдийн засгийн боломж. Харин тэр боломжийг иргэдийн амьдралын чанар, боловсрол, эрүүл мэнд, ур чадвар, ирээдүйн баталгаанд хөрвүүлж чадвал жинхэнэ үнэ цэн нь бий болно. Ашигт малтмалын орлого түр хугацаанд өсөж болно. Харин мэдлэгтэй, чадвартай, хариуцлагатай иргэдийн бүтээх үнэ цэнэ үеэс үед үргэлжлэх боломжтой.
Гэхдээ баян улс болох, хөгжсөн иргэдтэй болох хоёрыг заавал дараалуулах шаардлагагүй. Эдийн засгийн хөгжил хүний хөгжлийг дэмжиж, хүний хөгжил эргээд эдийн засгийн өсөлтийн суурийг бэхжүүлдэг. Чанартай боловсролтой, эрүүл, ур чадвартай иргэд бүтээмжтэй хөдөлмөрлөж, шинэ санаа хэрэгжүүлж, нийгмийн баялаг бүтээнэ. Харин эдийн засгийн өсөлтөөс бий болсон нөөцийг боловсрол, эрүүл мэнд, амьдрах орчны сайжруулалтад чиглүүлснээр хүний хөгжлийн боломж улам нэмэгдэнэ.
Энэ харилцан хамаарлыг ойлгох нь төрийн бодлогод чухал. Бид зөвхөн хэдэн төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийснээр бус, тэр хөрөнгө оруулалтын үр дүнд иргэдийн амьдралд ямар өөрчлөлт гарснаар амжилтаа хэмжих хэрэгтэй. Сургууль барьсан бол хүүхдүүд чанартай боловсрол эзэмшиж байна уу? Эмнэлэг барьсан бол иргэд шаардлагатай тусламж үйлчилгээгээ цаг тухайд нь авч байна уу? Зам тавьсан бол хүмүүс аюулгүй, хүртээмжтэй зорчиж байна уу? Энэ мэт бодит үр дүнг анхаарах шаардлагатай.
Мөн хөгжсөн иргэн гэдэг ойлголтыг хэн нэгнийг дорд үзэх, боловсрол, орлогоор нь ялгаварлах хэмжүүр болгож болохгүй. Хүний үнэ цэнэ түүний диплом, хөрөнгө мөнгө, албан тушаалаар тодорхойлогдохгүй. Харин хүн бүр суралцах, хөгжих, нийгэмдээ хувь нэмэр оруулах тэгш боломжтой байх нь хөгжлийн бодлогын үндсэн зорилго байх учиртай.
Монгол Улс байгалийн баялгаа зөв удирдах, эдийн засгаа төрөлжүүлэх, үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх шаардлагатай. Үүний зэрэгцээ иргэдийнхээ мэдлэг, ур чадвар, эрүүл мэнд, нийгмийн оролцоо, харилцааны соёлд тогтвортой хөрөнгө оруулах хэрэгтэй. Баялаг бүтээх, баялгаа зөв хуваарилах, нийтийн эрх ашгийг хамгаалах, ирээдүй хойч үедээ хариуцлагатай хандах нь салангид зорилтууд биш.
Эцэст нь бид улсынхаа хөгжлийг юугаар хэмжихээ өөрсдөөсөө асуух ёстой. Байгалийн баялгийн нөөцөөр үү? Эдийн засгийн өсөлтийн хувиар уу? Эсвэл иргэд нь хэр эрүүл, боловсролтой, аюулгүй, итгэлтэй, хариуцлагатай амьдарч байгаагаар уу?
Баян улс болох нь зорилго байж болно. Харин тэр баялаг хүний сайн сайхан амьдралд үйлчлэхгүй бол хөгжлийн утга учир дутуу үлдэнэ.
Тиймээс бид баян улс болохоосоо өмнө хөгжсөн иргэдтэй болох ёстой юу гэж асуухаас гадна, баялгаа хүний хөгжил болгон хувиргаж чадаж байна уу гэж асуух хэрэгтэй.
Учир нь улсын хамгийн үнэ цэнтэй баялаг бол зөвхөн газрын хэвлийд байгаа ашигт малтмал биш. Тэр баялгийг зөв удирдаж, бүтээж, хамгаалж, ирээдүйд өвлүүлэх хүмүүс юм.
NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол
Ашигласан болон лавлах эх сурвалж
- НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP). Human Development Report 2023/2024: Breaking the Gridlock.
- НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр. Human Development Index (HDI) — Аргачлал, үндсэн хэмжээсүүд.
- НҮБ-ын Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага (UNESCO). Reimagining Our Futures Together: A New Social Contract for Education, 2021.
