NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ
Бид үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөтэй болсон. Харин өөрөөсөө өөр бодолтой хүнийг сонсож, хүндэтгэх соёлд хэр суралцсан бэ?
Өнөөдөр Монголын нийгэмд хэн нэгэн санал бодлоо илэрхийлэхэд түүнийг ойлгохыг хичээхээсээ өмнө зөв, бурууг нь шүүх, аль нэг талд хамааруулах, буруутгах хандлага түгээмэл ажиглагдах болжээ. Цахим орчинд өрнөж буй хэлэлцүүлгийг харахад асуудлын мөн чанарыг ойлгох, баримт нотолгоонд тулгуурлан ярилцахаас илүүтэй нэгнээ үгүйсгэх, доромжлох, талцах байдал анхаарал татна. Бид мэдээлэл солилцох боломж урьд өмнөхөөсөө илүү болсон атлаа яагаад нэгнээ ойлголцох нь улам хэцүү болж байна вэ?
Ардчилсан нийгмийн нэг чухал үнэт зүйл бол үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх юм. Гэвч энэ эрх нь бусдыг доромжлох, гутаах, үндэслэлгүй буруутгах эрх гэсэн үг биш. Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө бусдын эрх, нэр төрийг хүндэтгэх хариуцлагатай хамт оршдог. Хүн бүр өөрийн байр суурьтай байж болно. Харин тэр байр сууриа хамгаалахын тулд өөр бодолтой хүнийг дайсан мэт үзэх шаардлагагүй.
Бидний харилцаанд нэг анзаарагддаг зүйл бий. Хэн нэгэн ярьж байхад түүний хэлэх гэсэн санааг бүрэн сонсохоосоо өмнө хариу няцаалт бэлдэж эхэлдэг. Ингэснээр ярилцлага ойлголцолд хүрэх үйл явц бус, хэн нь зөв болохыг батлах өрсөлдөөн болон хувирна. Сонсох гэдэг нь заавал санал нийлэхийг хэлдэггүй. Харин нөгөө хүний байр суурь ямар шалтгаан, туршлага, мэдээлэлд тулгуурлаж байгааг ойлгохыг хичээх явдал юм.
Цахим орчны онцлог энэ асуудлыг улам төвөгтэй болгож байна. Нийгмийн сүлжээ хүн бүрд мэдээлэл түгээх, санал бодлоо илэрхийлэх боломж олгосон нь томоохон дэвшил. Гэвч мэдээлэл маш хурдтай тархахын хэрээр түүний үнэн зөвийг шалгах, эх сурвалжийг нягтлах, өөр өнцгөөс харах дадал төдийлөн гүйцэж хөгжөөгүй байж болох юм. Заримдаа нийтлэлийн гарчиг, богино бичлэг, бусдын сэтгэгдэлд үндэслэн дүгнэлт хийж, тухайн асуудлын бүрэн агуулгыг уншихгүйгээр байр сууриа илэрхийлэх тохиолдол бий.
Үүнээс гадна цахим платформуудын мэдээлэл санал болгох тогтолцоо хэрэглэгчийн сонирхол, өмнөх үйлдэлтэй уялдсан агуулгыг түлхүү харуулах боломжтой. Ийм орчинд хүн өөрийн үзэл бодолтой нийцсэн мэдээллийг илүү их хүлээн авч, өөр байр суурийг сонсох боломж нь хязгаарлагдах эрсдэлтэй. Гэхдээ нийгмийн талцлыг зөвхөн технологиос болсон гэж үзэх нь учир дутагдалтай. Улс төрийн харилцаа, нийгмийн итгэлцэл, мэдээллийн боловсрол, хувь хүний харилцааны соёл зэрэг олон хүчин зүйл үүнд нөлөөлдөг.
Нийгэмд санал зөрөлдөөн байх нь хэвийн үзэгдэл. Харин санал зөрөлдөөнийг хэрхэн зохицуулж байгаагаар тухайн нийгмийн ардчилсан соёл тодорхойлогдоно. Бид нэг асуудлаар өөр өөр байр суурьтай байж болно. Гэвч баримт дээр санал нэгдэж, шийдлийн талаар маргаж, эцэст нь нийтлэг эрх ашгийн төлөө хамтран ажиллах боломж үргэлж нээлттэй байх ёстой.
Харамсалтай нь зарим хэлэлцүүлэгт асуудлыг бус, хүнийг нь шүүх хандлага ажиглагддаг. Хэн хэлсэн бэ гэдгээр нь санааг нь үнэлэх, аль нам, бүлэг, байгууллагатай холбоотойгоор нь зөв бурууг нь урьдчилан тогтоох нь бодит хэлэлцүүлгийн орон зайг хумина. Нэг хүний хэлсэн саналын зөв эсэхийг түүний нэр хүнд, харьяаллаас тусад нь авч үзэж сурах нь нийгмийн сэтгэлгээний төлөвшилд чухал.
Нөгөө талаар бусдын санааг сонсох чадвар зөвхөн улс төр, цахим орчинд хамаарахгүй. Энэ бол гэр бүл, сургууль, ажлын байр, өдөр тутмын харилцаанаас эхэлдэг соёл юм. Хүүхэд өөрийн бодлыг айдасгүй илэрхийлж, бусдын үгийг таслалгүй сонсож, санал зөрөхдөө доромжлохгүй байх дадлыг багаасаа эзэмших шаардлагатай. Боловсролын байгууллага зөвхөн мэдлэг олгохоос гадна харилцан ойлголцох, хамтран шийдвэр гаргах, шүүмжлэлтэй сэтгэх чадварыг хөгжүүлэх орчин байх учиртай.
Иргэний боловсролын үнэ цэнэ ч энд оршино. Ардчилал гэдэг нь хэдэн жил тутам сонгуульд санал өгөх үйлдлээр хязгаарлагдахгүй. Олон нийтийн асуудлыг ойлгох, мэдээлэлтэй оролцох, өөр байр суурийг хүндэтгэх, шийдвэр гаргах үйл явцад хариуцлагатай оролцох дадал юм. Иргэдийн оролцоо нэмэгдэхийн хэрээр хэлэлцүүлгийн чанар, харилцан хүндлэлийн соёл мөн хөгжих шаардлагатай.
Энэ утгаараа зөвлөлдөх ардчиллын зарчим бидэнд анхаарал татахуйц туршлага санал болгодог. Түүний гол санаа нь иргэдийг зөвхөн санал асуулгаар байр сууриа илэрхийлүүлэх бус, тухайн асуудлын талаар тэнцвэртэй мэдээлэл авч, өөр өөр үзэл бодлыг сонсож, харилцан ярилцсаны үндсэн дээр дүгнэлт хийх боломж бүрдүүлэхэд оршино. Ийм хэлэлцүүлэг санал зөрөлдөөнийг бүрэн арилгахгүй ч асуудлыг илүү үндэслэлтэй, тайван, хариуцлагатай авч үзэх нөхцөл бүрдүүлж чадна.
Гэхдээ аливаа хэлэлцүүлэг үр дүнтэй байхын тулд иргэдийн итгэлцэл чухал. Хүмүүс өөрийн санал бодлыг илэрхийлсний төлөө доромжлуулж, гутаагдана гэж эмээдэг бол олон нийтийн оролцоо хумигдана. Харин өөр өөр үзэл бодолтой хүмүүсийг сонсдог, шүүмжлэлийг хүлээн авдаг, баримтаар ярилцдаг орчин бүрдвэл иргэдийн оролцоо илүү утга учиртай болно.
Бид нийгмийнхээ асуудлыг ярилцахдаа нэг зүйлийг мартаж болохгүй. Хүн бүр ижил мэдээлэлтэй, ижил туршлагатай, ижил нөхцөлд амьдардаггүй. Тиймээс нэг асуудлыг өөр өөрөөр харах нь байж болох зүйл. Харин өөр байр суурьтай байна гэдэг нь заавал буруу хүн гэсэн үг биш. Нэгнийхээ үзэл бодлыг хүндэтгэх нь өөрийн зарчмаас ухарч байгаа хэрэг бус, харин иргэний төлөвшлийн илэрхийлэл юм.
Мэдээж хүндлэл гэдэг нь худал мэдээлэл, шударга бус үйлдэл, хууль зөрчсөн асуудлыг шүүмжлэхгүй өнгөрнө гэсэн үг биш. Харин шүүмжлэл баримтад тулгуурласан, асуудалд чиглэсэн, хүний нэр төрийг үндэслэлгүй гутаагаагүй байх ёстой. Шударга ёсыг шаардах, бусдыг хүндэтгэх хоёр хоорондоо зөрчилдөхгүй.
Монголчууд бид нийгмийн хөгжлийн тухай ярихдаа эдийн засаг, дэд бүтэц, технологи, хөрөнгө оруулалтыг ихэвчлэн онцолдог. Гэвч харилцан итгэлцэл, бусдыг сонсох чадвар, нийтийн эрх ашгийг ойлгох ухамсар, санал зөрөлдөөнийг соёлтойгоор шийдвэрлэх дадал нь хөгжлийн мөн адил чухал суурь юм. Хүмүүс хоорондоо ойлголцож чадахгүй бол сайн бодлого, зөв санаачилга ч хэрэгжих явцдаа үл итгэлцэл, эсэргүүцэлтэй тулгарч мэднэ.
Бид бүгдээрээ бусдыг өөрчлөгдөхийг хүлээхээсээ өмнө өөрсдийн харилцаанаас эхэлж болно. Нийтлэлийг бүрэн унших, эх сурвалжийг шалгах, ойлгоогүй зүйлээ асуух, санал зөрсөн хүнийг доромжлохгүй байх, алдаатай дүгнэлт хийсэн бол засаж залруулах зэрэг энгийн дадал нийгмийн хэлэлцүүлгийн соёлыг өөрчилж чадна.
Ардчилсан нийгэмд хүн бүр нэг ижил бодолтой байх шаардлагагүй. Харин өөр өөр бодолтой хүмүүс хамтдаа амьдарч, нийтлэг асуудлаа шийдвэрлэх чадвартай байх шаардлагатай. Энэ чадвар хуулиар дангаараа бий болохгүй. Гэр бүл, сургууль, хэвлэл мэдээлэл, төрийн байгууллага, иргэн бүрийн өдөр тутмын харилцаанд төлөвшинө.
Бид нэгнээ дуугүй болгохыг хүсэж байна уу, эсвэл ойлголцож, хамтдаа урагшлахыг хүсэж байна уу?
Өөрөөсөө өөр бодолтой хүнийг сонсож чаддаг нийгэм л санал зөрөлдөөнөөс шийдэл олж, үл итгэлцлээс хамтын ажиллагаа руу шилжих боломжтой.
Эцэст нь, бусдыг сонсох гэдэг нь зөвхөн харилцааны соёл биш. Энэ бол ардчиллын чанар, иргэний төлөвшил, нийгмийн хөгжлийн нэг чухал хэмжүүр юм.
NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол
Ашигласан болон лавлах эх сурвалж
- OECD. Innovative Citizen Participation and New Democratic Institutions: Catching the Deliberative Wave, 2020.
- UNESCO. Media and Information Literate Citizens: Think Critically, Click Wisely!, 2021.
- Монгол Улсын Үндсэн хууль — Үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийн холбогдох зохицуулалт.
Энэхүү нийтлэл нь ардчилсан хэлэлцүүлэг, мэдээллийн боловсрол, иргэний оролцооны талаарх үзэл баримтлалд тулгуурласан редакцийн байр суурь болно.