Үзэл санаа · Үндэсний үнэт зүйл · Ирээдүй

Category: НИЙГЭМ

  • Шударга бус тогтолцоо, тодорхойгүй ирээдүй: Хүний итгэл хэрхэн мохдог вэ?

    Шударга бус тогтолцоо, тодорхойгүй ирээдүй: Хүний итгэл хэрхэн мохдог вэ?

    NOMAD NATION | Нийгэм • Хүний хөгжил • Шударга боломж

    Хүн өөрийн мэдлэг, чадвар, хөдөлмөрөөр амьдралаа өөрчилж чадна гэж итгэхээ боливол нийгэм юу алддаг вэ?

    Хүн юунд найдаж хөдөлмөрлөдөг вэ?

    Хүн бүр өөр өөр мөрөөдөлтэй. Нэг нь сайн мэргэжилтэн болохыг хүснэ. Нөгөө нь олон жил хөдөлмөрлөж, удирдах албан тушаалд хүрэхийг зорьдог. Зарим нь бизнес эхлүүлж, үр хүүхдэдээ илүү сайхан ирээдүй бүтээхээр хичээдэг.

    Эдгээр хүсэл мөрөөдлийн цаана нэг нийтлэг итгэл бий.

    Би суралцаж, хөдөлмөрлөж, чадвараа хөгжүүлбэл амьдралаа өөрчилж чадна.

    Гэвч хүн хэчнээн хичээсэн ч өөрийн мэдлэг, ур чадвараар өсөн дэвших боломжгүй гэж үзэж эхэлбэл яах вэ?

    Ажилд орох, албан тушаал ахих, боломж хүртэхэд чадвараас илүү танил тал, улс төрийн хамаарал, хувийн холбоо нөлөөлдөг гэсэн ойлголт газар авбал хүний хөгжих хүсэлд юу тохиолдох вэ?

    Үүн дээр эдийн засгийн савлагаа, тогтворгүй шийдвэр, маргаашийн тодорхойгүй байдал нэмэгдвэл хүн зөвхөн бусдад бус, өөрийн ирээдүйд ч эргэлзэж эхэлж болно.

    Энэ бол нэг хүний сэтгэл санааны асуудал төдий биш. Хүний хөгжил, нийгмийн итгэлцэл, шударга өрсөлдөөн, улс орны ирээдүйтэй холбогдох асуудал юм.

    1. Шударга боломж гэдэг юу вэ?

    Шударга боломж гэдэг нь хүн бүр заавал ижил үр дүнд хүрэхийг хэлэхгүй.

    Хүмүүсийн мэдлэг, туршлага, сонголт, хичээл зүтгэл харилцан адилгүй. Гэхдээ ажилд орох, албан тушаал ахих, мэргэжлээрээ өсөхөд тавигдах шаардлага ойлгомжтой, үнэлгээ бодитой, өрсөлдөөн нээлттэй байх ёстой.

    Үүнийг олон улсад мерит зарчим буюу хүний мэдлэг, чадвар, туршлага, ажлын гүйцэтгэлд тулгуурлан сонгох зарчим гэж нэрлэдэг.

    Харин төрөл садан, танил тал, улс төрийн холбоогоор давуу байдал олгох үзэгдлийг nepotism, cronyism, patronage зэрэг ойлголтоор тайлбарладаг.

    Зарим иргэн ийм хаалттай харилцааг “кастын систем” хэмээн зүйрлэдэг. Гэхдээ кастын систем нь нийгмийн гарал, удамшлын байр суурьтай холбоотой өөр утгатай. Монголын ажилд авах, томилох асуудлыг тайлбарлахад “танил талын давуу эрх”, “ивээлд суурилсан томилгоо” гэсэн нэр томьёо илүү оновчтой.

    Энэ ялгаа чухал. Учир нь асуудал зөвхөн хэн нэгэн албан тушаалд очсонд биш, тухайн сонголт шударга, ил тод, мэргэжлийн шалгуурт нийцсэн эсэхэд оршино.

    2. Монголд энэ асуудал бодитой юу?

    Танил талын томилгооны тухай шүүмжлэлийг зөвхөн олон нийтийн яриагаар тайлбарлах нь хангалтгүй.

    Дэлхийн банк 2021 онд Монголын төрийн албаны шинэчлэлийн талаар нийтэлсэн тайландаа мерит зарчим хангалтгүй хэрэгжсэн, улс төрийн нөлөөтэй томилгоо болон боловсон хүчний тогтворгүй байдал нь төрийн албаны мэргэжлийн чадавхад сөргөөр нөлөөлснийг тэмдэглэжээ.

    Тайланд дурдсанаар төрийн албанаас жил бүр гарах ажилтны хувь 2009–2012 онд ойролцоогоор 9 хувь байсан бол 2019 онд 22.3 хувь болж өссөн байна.

    Энэ нь тухайн үеийн үзүүлэлт бөгөөд өнөөгийн нөхцөл байдлыг шууд илэрхийлэхгүй.

    Мөн 2019 оноос хэрэгжсэн Төрийн албаны тухай хуулийн шинэ зохицуулалт мерит зарчим, улс төрөөс хараат бус байдлыг бэхжүүлэх зорилготой байсныг Дэлхийн банк онцолсон.

    Тэгэхээр асуудалд хоёр талаас хандах шаардлагатай.

    • Нэгдүгээрт: Шударга сонгон шалгаруулалт, мэргэжлийн төрийн албыг бэхжүүлэх хууль эрх зүйн шинэчлэл хийгдсэн.
    • Хоёрдугаарт: Хуульд тусгасан зарчим бодит амьдрал дээр хэр хэрэгжиж байгааг тогтмол хянах шаардлага хэвээр байна.

    Хэдэн жилийн өмнөх судалгааг ашиглан өнөөдрийн бүх томилгоо шударга бус гэж дүгнэж болохгүй. Гэхдээ өмнө нь илэрсэн тогтолцооны эрсдэлийг үл тоомсорлож ч болохгүй.

    3. Шударга бус боломж хүний урам зоригийг хэрхэн мохоодог вэ?

    Нэгэн залуу олон жил суралцаж, мэргэжлээрээ ажиллаж, чадвараа дээшлүүлсэн гэж төсөөлье.

    Тэр илүү хариуцлагатай ажил хийхийг хүснэ. Өөрийгөө хөгжүүлнэ. Туршлага хуримтлуулна.

    Гэвч албан тушаалын сонгон шалгаруулалт ил тод биш, шийдвэрийн үндэслэл ойлгомжгүй, танил талын нөлөө байгаа мэт санагдвал өөрийн хичээл зүтгэлийн үнэ цэнд эргэлзэж эхэлж болно.

    Эндээс нэг аюултай бодол төрөх эрсдэлтэй.

    “Би хэчнээн хичээгээд ч нэмэргүй юм байна.”

    Энэ бодол тогтворжвол хүн шинэ зүйл сурах, санаачилга гаргах, өрсөлдөх хүсэл нь буурч болзошгүй.

    Гэхдээ хүн бүр ийм нөхцөлд адил хариу үйлдэл үзүүлэхгүй. Зарим нь өөр байгууллагад ажилд орж, бизнес эхлүүлж, гадаадад боломж эрэлхийлж болно. Зарим нь шударга бус байдлыг өөрчлөхөөр идэвхтэй тэмцэж болно.

    Иймээс шударга бус нөхцөл хүний урам зоригийг заавал үгүй хийдэг гэхээс илүү, хичээл зүтгэл ба үр дүнгийн холбоонд итгэх итгэлийг сулруулах эрсдэлтэй гэж үзэх нь оновчтой.

    4. Өөртөө итгэх итгэл хэрхэн сулардаг вэ?

    Сэтгэл судлалд энэ асуудлыг тайлбарлахад тустай хоёр ойлголт бий.

    • Эхнийх нь: Сэтгэл судлаач Альберт Бандурагийн боловсруулсан өөрийн үр нөлөөнд итгэх итгэл (self-efficacy) юм. Энэ нь хүн тодорхой зорилгод хүрэхэд шаардлагатай үйлдлийг хийж чадна гэдэгтээ хэр итгэж байгааг илэрхийлдэг.
    • Хоёр дахь нь: Суралцсан арчаагүй байдал (learned helplessness). Энэ ойлголт нь хүн давтан тохиолдсон, өөрийн хяналтаас гадуурх таагүй нөхцөлийн улмаас дараа нь өөрчлөх боломж гарсан үед ч оролдлого хийх нь багасаж болохыг тайлбарладаг.

    Эдгээр нь ижил ойлголт биш. Мөн нийгмийн шударга бус байдалд өртсөн хүн бүр ийм байдалд хүрнэ гэсэн үг биш.

    Гэхдээ нэг чухал асуултыг тавих үндэслэл болдог.

    Хүн өөрийн хүчин чармайлт амьдралын үр дүнд нөлөөлж чадна гэдэгт итгэхээ боливол хөгжих хүсэл нь хэрхэн өөрчлөгдөх вэ?

    Хүн зөвхөн өөрийгөө чадваргүй гэж бодсондоо бус, чадвараа ашиглах шударга боломж байхгүй гэж үзсэнээсээ болж ч урам хугарч болно.

    Иймээс хүний хөгжлийн тухай ярихдаа зөвхөн хувь хүний хичээл зүтгэлийг шаардах хангалтгүй. Тэр хичээл зүтгэлийг үнэлэх орчныг мөн авч үзэх хэрэгтэй.

    5. Тодорхойгүй байдал хүнийг яагаад туйлдуулдаг вэ?

    Хүн амьдралынхаа бүх үйл явдлыг урьдчилан мэдэх боломжгүй. Тодорхойгүй байдал бол амьдралын нэг хэсэг.

    Гэвч дүрэм журам ойр ойрхон өөрчлөгдөх, байгууллагын шийдвэрийн үндэслэл тодорхой бус байх, хөдөлмөрийн үр дүнг хэрхэн үнэлэх нь ойлгомжгүй болох зэрэг нөхцөл нь энгийн тодорхойгүй байдлаас өөр.

    Ийм орчинд хүн төлөвлөгөө гаргахад хүндрэлтэй болж болно.

    • Өнөөдөр хүчинтэй байсан шаардлага маргааш өөрчлөгдөх үү?
    • Олон жил суралцаж эзэмшсэн чадвар үнэлэгдэх үү?
    • Шударгаар өрсөлдөх боломж надад бий юу?

    Эдгээр асуултад итгэлтэй хариулж чадахгүй байх нь зарим хүний сэтгэл зүйн ачааллыг нэмэгдүүлж болзошгүй.

    Монголын эдийн засаг ч гадаад зах зээл, уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ, олон улсын нөхцөл байдлаас хамаарах эрсдэлтэй.

    Дэлхийн банк 2026 оны дөрөвдүгээр сарын эдийн засгийн тоймдоо Монголын эдийн засгийн өсөлт үргэлжилж байгаа ч худалдааны тодорхойгүй байдал, геополитикийн эрсдэл, инфляцын дарамтыг анхааруулжээ.

    Энэ нь Монголын иргэдийн өөртөө итгэх итгэл буурсан гэсэн шууд нотолгоо биш. Харин өрх гэр, байгууллага, хувь хүн ирээдүйн шийдвэрээ гаргахдаа ямар нөхцөлтэй нүүр тулж болохыг харуулсан эдийн засгийн мэдээлэл юм.

    Эдийн засгийн тодорхойгүй байдал дээр шударга боломжид эргэлзэх мэдрэмж нэмэгдэх үед хүний ирээдүйгээ төлөвлөх итгэлд давхар дарамт үүсэх боломжтой.

    6. Итгэлцэл зөвхөн хувь хүний асуудал биш

    Итгэлцлийг хэд хэдэн түвшинд ялгаж ойлгох шаардлагатай.

    • Өөртөө итгэх итгэл: Би тодорхой зорилгод хүрэхийн тулд шаардлагатай үйлдлийг хийж чадна.
    • Бусдад итгэх итгэл: Бусад хүмүүс амлалт, хариуцлагаа биелүүлнэ.
    • Байгууллагад итгэх итгэл: Дүрэм журам шударга, шийдвэр үндэслэлтэй, хариуцлага бодитой байна.
    • Ирээдүйдээ итгэх итгэл: Миний өнөөдрийн сонголт маргаашийн амьдралд эерэг нөлөө үзүүлж чадна.

    Эдгээр нь өөр өөр ойлголт боловч хоорондоо нөлөөлж болно.

    OECD-ийн 2024 болон 2026 онд нийтэлсэн судалгаагаар төрийн шийдвэрт өөрийн дуу хоолой нөлөөлнө гэж үздэг хүмүүсийн дийлэнх нь засгийн газартаа итгэдэг байсан бол нөлөөлөх боломжгүй гэж үздэг хүмүүсийн дунд итгэлцэл эрс бага байжээ.

    Энэ бол Монголын иргэдийн судалгаа биш. Түүнчлэн эдгээр үзүүлэлт нь шууд шалтгаан, үр дагаврыг батлахгүй.

    Гэхдээ хүмүүс өөрсдийгөө шийдвэрт нөлөөлөх боломжтой гэж үзэх нь байгууллагад итгэх итгэлтэй нягт холбоотой байж болохыг харуулж байна.

    Иймээс иргэдээс итгэл шаардахаас өмнө тэдэнд шударга оролцох, нөлөөлөх, хариуцлага нэхэх бодит боломж бий эсэхийг асуух хэрэгтэй.

    7. Хүний хөгжлийн боломж хумигдвал нийгэм юу алддаг вэ?

    Нийгмийн хамгийн үнэт баялаг бол зөвхөн байгалийн баялаг, барилга байгууламж, төсвийн хэмжээ биш. Хүний мэдлэг, ур чадвар, бүтээлч сэтгэлгээ, санаачилга, хөдөлмөрлөх хүсэл юм.

    • Хэрэв чадвартай хүмүүс шударгаар үнэлэгдэх боломждоо эргэлзвэл байгууллагууд сайн ажилтнаа тогтоон барихад хүндрэлтэй болж болно.
    • Хэрэв залуус мэргэжлээрээ өсөн дэвших ирээдүйгээ олж харахгүй бол өөр салбар, өөр байгууллага, өөр улс оронд боломж хайхыг илүүд үзэж магадгүй.
    • Хэрэв ажилтан санаачилга гаргаад ч үнэлэгдэхгүй гэж үзвэл байгууллага шинэ санаа, бүтээлч оролцоогоо алдах эрсдэлтэй.

    Гэхдээ эдгээрийг Монголд бүгд ижил хэмжээгээр тохиолдож байгаа гэсэн батлагдсан дүгнэлт гэж үзэж болохгүй. Харин шударга боломжийн хомсдолын болзошгүй үр дагаврыг тайлбарласан шинжилгээ юм.

    Нийгэм хүний хөгжих боломжийг хамгаалахгүй бол боловсролд оруулсан хөрөнгө оруулалтынхаа үр өгөөжийг бүрэн хүртэж чадахгүй байх эрсдэлтэй. Хүний хөгжлийг зөвхөн суралцах боломжоор хэмжих хангалтгүй. Сурсан мэдлэг, эзэмшсэн чадвараа шударгаар ашиглах боломж мөн чухал.

    8. Итгэлийг хэрхэн сэргээх вэ?

    Хүнд “өөртөө итгэ”, “илүү их хөдөлмөрлө”, “битгий шантар” гэж хэлэх амархан.

    Гэхдээ хувь хүний урам зоригийг дэмжихээс гадна түүний хөдөлмөр бодитоор үнэлэгдэх нөхцөлийг бүрдүүлэх шаардлагатай.

    1. Нэгдүгээрт: Ажилд авах, албан тушаал ахиулах шалгуур ил тод байх ёстой. Сонгон шалгаруулалтын үр дүнг ойлгомжтой тайлбарлаж, гомдол гаргах болон хянуулах боломжийг хангах хэрэгтэй.
    2. Хоёрдугаарт: Мерит зарчмыг зөвхөн хуульд бичээд орхих бус хэрэгжилтийг нь хэмжих шаардлагатай. Тухайлбал, нээлттэй сонгон шалгаруулалтын хувь, шийдвэрийн ил тод байдал, гомдлын шийдвэрлэлт, ажилтны тогтвор суурьшил зэрэг үзүүлэлтийг нийтэд мэдээлж болно.
    3. Гуравдугаарт: Бодлого, дүрэм журмын өөрчлөлтийг урьдчилан тайлбарлаж, иргэд болон байгууллагуудад дасан зохицох боломж олгох нь чухал.
    4. Дөрөвдүгээрт: Иргэдийн санал зөвхөн сонсогдоод өнгөрөх бус шийдвэрт хэрхэн туссаныг тайлагнадаг байх хэрэгтэй.

    Эцэст нь байгууллагын удирдлага бүр өөрийн хүрээнд шударга үнэлгээ, ойлгомжтой шаардлага, хариуцлагатай шийдвэрийг хэвшүүлэх боломжтой.

    Итгэлцэл ганц удаагийн уриалга, кампанит ажлаар бий болохгүй. Харин хүмүүс өдөр тутамдаа шударга дүрэм бодитоор үйлчилж байгааг мэдрэх үед аажмаар бэхжинэ.

    Дүгнэлт: Хүнээс итгэл шаардахаас өмнө итгэх үндэслэл бий болгоё

    Хүн бүрийн амьдралд бэрхшээл тохиолддог. Гэхдээ бэрхшээлийг даван туулахад хүний өмнө боломж байгаа гэсэн итгэл чухал.

    Харин мэдлэг чадвар нь үнэлэгдэхгүй, хичээл зүтгэлийн үр дүн нь тодорхойгүй, шударга өрсөлдөх боломж нь эргэлзээтэй санагдах үед хүн өөрийн ирээдүйг бүтээх чадвартай эргэлзэж болно.

    Тиймээс шударга ёс гэдэг нь зөвхөн хууль зөрчсөн эсэхийг тогтоох асуудал биш. Хүн бүр өөрийн боломжийг хөгжүүлж, хөдөлмөрийнхөө үр шимийг хүртэх нөхцөлийн тухай асуудал юм.

    Нийгмийн итгэлцэл гэдэг нь хүмүүсийг хүчээр өөдрөг байлгах тухай ойлголт биш. Харин шударга дүрэм үйлчилнэ, хөдөлмөр үнэлэгдэнэ, алдаа засагдана, хүн өөрийн амьдралд нөлөөлж чадна гэсэн бодит үндэслэлтэй итгэл юм.

    Хүнээс маргаашдаа итгэхийг шаардахаас өмнө маргаашдаа итгэх үндэслэлийг нь бий болгох хэрэгтэй.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. World Bank (2021). Further Reforms Are Key to Strengthening Mongolia’s Civil Service: Report. worldbank.org
    2. World Bank (2021). Towards a High Performing Civil Service: Reform Progress and Challenges. worldbank.org
    3. World Bank (2026, April 9). Mongolia’s Economy Stays Resilient but Faces Rising Uncertainty. worldbank.org
    4. OECD (2024). OECD Survey on Drivers of Trust in Public Institutions – 2024 Results. oecd.org
    5. OECD (2026). OECD Survey on Drivers of Trust in Public Institutions 2026 Results. doi.org/10.1787/9eb63fec-en
    6. Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. W. H. Freeman.
    7. Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On Depression, Development, and Death. W. H. Freeman.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Монголын залуус яагаад гадаадад амьдрахыг хүсдэг вэ?

    Монголын залуус яагаад гадаадад амьдрахыг хүсдэг вэ?

    NOMAD NATION | Нийгэм • Залуус • Ирээдүй

    Гадаадад суралцах, ажиллах, амьдрах тухай яриа Монголын олон гэр бүлд танил болжээ.

    Нэг нь Солонгост ажиллаж хуримтлал үүсгэхийг хүснэ. Нөгөө нь Японд мэргэжил эзэмшиж, туршлага хуримтлуулахыг зорьдог. Зарим нь Европт боловсрол эзэмших, хүүхдээ илүү таатай орчинд өсгөх боломж эрэлхийлнэ.

    Гэхдээ гадаадад амьдрахыг хүсэж байгаа хүн бүр эх орноосоо бүрмөсөн явахыг хүсдэг гэсэн үг биш.

    Залуусыг гадаад руу тэмүүлэхэд зөвхөн цалин нөлөөлж байна уу, эсвэл өөрийн хөдөлмөрөөр амьдралаа бүтээх боломж, боловсрол, амьдралын чанар, ирээдүйдээ итгэх итгэл илүү чухал уу?

    Энэ асуултад хариулахын тулд сэтгэл хөдлөлөөс илүү судалгаа, бодит нөхцөл байдлыг авч үзэх шаардлагатай.

    1. Гадаадад амьдарч буй монголчуудын тоо юу өгүүлдэг вэ?

    Олон улсын шилжилт хөдөлгөөний байгууллага (IOM)-ын 2024 оны судалгаанд Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны 2023 оны тооцоогоор 210 мянга гаруй монгол иргэн хилийн чанадад оршин сууж байгааг дурджээ.

    Гэхдээ энэ нь зөвхөн залуусын тоо биш. Мөн гадаадад амьдрах хүсэлтэй хүмүүсийн тоо ч биш.

    Энэ үзүүлэлтэд суралцах, ажиллах, гэр бүлийн шалтгаанаар оршин суух зэрэг олон нөхцөл багтдаг.

    Хилийн чанад дахь монголчуудын тооны тухай эх сурвалжууд өөр өөр аргачлал, хугацаа ашигладаг учраас хооронд нь шууд харьцуулахад болгоомжтой хандах шаардлагатай.

    Хамгийн чухал нь гадаад руу шилжих хөдөлгөөн бодитой оршиж байгаа боловч үүнийг бүх залуус Монголд амьдрахыг хүсэхгүй болсны баталгаа гэж үзэж болохгүй.

    2. Нэгдүгээр шалтгаан: Орлого, хөдөлмөрийн үнэлэмж

    Хүн ажил хөдөлмөр эрхэлснийхээ үр дүнд амьдралын үндсэн хэрэгцээгээ хангаж, хуримтлал үүсгэж, ирээдүйгээ төлөвлөхийг хүсдэг.

    IOM-ын Mongolia Country Strategy 2023–2027 баримт бичигт монголчуудын олон улсын шилжилт хөдөлгөөний гол хөдөлгөгч хүчин зүйлсээр өндөр орлого, амьдрах нөхцөл, боловсролын боломжийг нэрлэсэн байна.

    Энэ нь зөвхөн цалингийн хэмжээний тухай асуудал биш.

    Гадаадад өндөр цалин авах боломжтой ч байрны түрээс, татвар, даатгал, тээвэр, амьжиргааны бусад зардал өндөр байж болно.

    Тиймээс гадаадад ажиллах боломжийг үнэлэхдээ нэрлэсэн цалингаас илүү бүх зардлаа төлсний дараа хэдий хэмжээний орлого үлдэхийг тооцох хэрэгтэй.

    Мөн хөдөлмөрийн гэрээ, ажиллах зөвшөөрөл, нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал чухал.

    Өндөр цалин амласан зар бүр бодит боломж гэсэн үг биш.

    3. Хоёрдугаар шалтгаан: Боловсрол ба мэргэжлийн ирээдүй

    Гадаадад суралцах хүсэл зөвхөн дипломтой болох зорилгоор хязгаарлагдахгүй.

    Залуус шинэ хэл сурах, олон улсын орчинд ажиллах, судалгаа хийх, мэргэжлийн сүлжээ бий болгох, өөр соёлтой танилцахыг хүсдэг.

    IOM-ын 2024 оны Diaspora Engagement Policy Baseline Study судалгаанд гадаад руу шилжих шалтгааны дотор боловсрол эзэмших зорилго 34.2 хувь, ажил эрхлэх зорилго 31.0 хувь гэж тусгагджээ.

    Эдгээр хувь нь тухайн судалгаанд ашигласан шилжилт хөдөлгөөний шалтгааны ангилалд хамаарах бөгөөд Монголын нийт залуусын 34.2 хувь гадаадад сурахыг хүсдэг гэсэн утгагүй.

    Гадаад боловсрол үнэ цэнтэй боломж байж болох ч сургалтын чанар, төлбөр, тэтгэлэг, амьдрах зардал, төгссөний дараах ажиллах эрхийг бодитоор судлах шаардлагатай.

    Нөгөө талаар Монголд эзэмшсэн боловсрол, мэргэжлээрээ амжилттай ажиллах боломжийг хөгжүүлэх нь мөн адил чухал.

    4. Гуравдугаар шалтгаан: Амьдралын чанар

    Хүний амьдралын чанарыг зөвхөн орлогоор хэмжих боломжгүй.

    Агаарын чанар, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, нийтийн тээвэр, орон сууц, хүүхдийн боловсрол, чөлөөт цаг, аюулгүй орчин зэрэг олон хүчин зүйл өдөр тутмын амьдралд нөлөөлдөг.

    Ялангуяа гэр бүлтэй, бага насны хүүхэдтэй хүмүүсийн хувьд эдгээр асуудал гадаадад амьдрах шийдвэрт нөлөөлж болно.

    Гэхдээ бүх улс, бүх хот ижил нөхцөлтэй биш.

    Гадаадын зарим хотод амьдрах орчин таатай байж болох ч орон сууцны өндөр өртөг, үйлчилгээний хүртээмж, хэлний бэрхшээл, нийгмийн харилцааны хүндрэл тулгарч болно.

    Тиймээс “гадаадад бүх зүйл сайхан” эсвэл “Монголд боломж байхгүй” гэсэн хоёр туйлын дүгнэлт аль аль нь бодит байдлыг бүрэн илэрхийлэхгүй.

    5. Дөрөвдүгээр шалтгаан: Ирээдүйгээ төлөвлөх боломж

    Залуу хүн өнөөдрийн ажлаасаа гадна тав, арван жилийн дараах амьдралаа төсөөлөхийг хүсдэг.

    Мэргэжлээрээ өсөж дэвших боломжтой юу? Өөрийн хөдөлмөрөөр орон сууцтай болж чадах уу? Бизнес эхлүүлэхэд ямар нөхцөлтэй вэ? Хүүхдийнхээ боловсролыг хэрхэн хангах вэ?

    Эдгээр асуултад итгэлтэй хариулт олдохгүй үед өөр орчинд боломж эрэлхийлэх шийдвэр төрж болно.

    Гэхдээ Монголын залуусын ирээдүйдээ итгэх итгэл гадаад руу шилжих хүсэлтэй хэр хүчтэй холбоотойг тогтоохын тулд төлөөлөх чадвартай тусгай судалгаа хэрэгтэй.

    Энэ холбоог батлагдсан тоон үр дүн мэтээр тайлбарлах нь зохисгүй.

    6. Гадаадад амьдрахын нөгөө тал

    Гадаадад амьдрах нь шинэ боломжийн зэрэгцээ бодит сорилтуудтай.

    Хэлний бэрхшээл, соёлын ялгаа, гэр бүлээсээ хол байх, ганцаардал, ажлын байрны өрсөлдөөн, оршин суух эрхийн нөхцөл зэрэг асуудал тулгарч болно.

    Зарим хүн мэргэжлээрээ ажиллах боломж олдог бол зарим нь диплом, туршлагаа хүлээн зөвшөөрүүлэхэд хүндрэлтэй тулгарч болно.

    Ажиллах эрхийн тодорхой бус байдал, хууль бус зуучлал, хөдөлмөрийн мөлжлөгийн эрсдэлийг ч үл тоомсорлож болохгүй.

    Тиймээс гадаадад ажиллах, суралцахаар төлөвлөж буй хүн виз, хөдөлмөрийн гэрээ, даатгал, татвар, сургалтын байгууллагын итгэмжлэл зэрэг мэдээллийг албан ёсны эх сурвалжаас шалгах шаардлагатай.

    7. Гадаадад байгаа монголчууд эх орныхоо хөгжилд хувь нэмэр оруулж чадах уу?

    Шилжилт хөдөлгөөнийг зөвхөн хүний нөөцийн алдагдал гэж үзэх нь учир дутагдалтай.

    Гадаадад ажиллаж, суралцаж буй монголчууд шинэ мэдлэг, туршлага, мэргэжлийн харилцаа холбоо хуримтлуулах боломжтой.

    Тэд эх орондоо эргэн ирж ажиллах, бизнес эхлүүлэх, судалгааны хамтын ажиллагаа байгуулах, алсаас үйлчилгээ үзүүлэх, хөрөнгө оруулах зэрэг олон хэлбэрээр оролцож болно.

    IOM-ын диаспорагийн бодлогын судалгаа нь хилийн чанад дахь монголчуудтай тогтвортой харилцаа хөгжүүлэх, тэдний оролцоог дэмжих асуудлыг авч үздэг.

    Иймээс Монгол Улсын хувьд зөвхөн хүмүүсийг буцааж ирүүлэх бус, хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран мэдлэг, туршлага, боломжийг нь эх оронтой холбох бодлого чухал юм.

    8. Монголд залуусын боломжийг хэрхэн нэмэгдүүлэх вэ?

    Залуусын шилжилт хөдөлгөөний асуудлыг хориглох, буруутгах аргаар шийдвэрлэх боломжгүй.

    Харин Монголд амьдрах, ажиллах, суралцах бодит боломжийг нэмэгдүүлэх шаардлагатай.

    Үүнд чанартай ажлын байр, мэргэжлийн өсөлт, хүртээмжтэй боловсрол, хөдөлмөрийн шударга нөхцөл, орон сууцны боломж, эрүүл аюулгүй орчин чухал.

    Мөн гадаадад эзэмшсэн боловсрол, туршлагыг Монголд үнэлэх, эргэн ирж буй иргэдэд мэдээлэл, үйлчилгээний дэмжлэг үзүүлэх боломжийг хөгжүүлэх хэрэгтэй.

    Хамгийн гол нь залуус эх орондоо үлдэх эсэхээ айдас, шахалтаар бус, бодит сонголтын үндсэн дээр шийдэх боломжтой байх явдал юм.

    Дүгнэлт: Залуусыг үлдээхээс өмнө боломжийг нь бүтээх хэрэгтэй

    Гадаадад суралцах, ажиллах, амьдрах хүсэл нь эх орноо хайрладаггүй гэсэн үг биш.

    Зарим хүн түр хугацаанд туршлага хуримтлуулахыг хүсдэг. Зарим нь гэр бүлийн амьдралаа өөр орчинд бүтээхийг зорьдог. Зарим нь Монголдоо эргэн ирж, эзэмшсэн мэдлэгээ ашиглах төлөвлөгөөтэй байдаг.

    Харин улс орны хувьд тавих ёстой асуулт нь залуус яагаад явж байгааг буруутгах тухай биш.

    Монголд үлдэхийг хүссэн хүн боломжтой амьдарч, гадаадад явсан хүн эх оронтойгоо холбоотой байж, эргэн ирэхийг хүссэн хүн мэдлэг чадвараа үнэлүүлэх орчныг бид бүрдүүлж чадсан уу?

    Энэ бол зөвхөн шилжилт хөдөлгөөний асуудал биш. Монголын хөгжлийн бодлого, хүний хөгжил, ирээдүйн боломжийн тухай асуулт юм.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. International Organization for Migration (IOM). Mongolia Country Strategy 2023–2027. mongolia.iom.int
    2. IOM (2024). Diaspora Engagement Policy Baseline Study. mongolia.iom.int
    3. IOM (2024). Understanding the Situation of the Mongolian Diaspora. mongolia.iom.int
    4. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (2024). Гадаадад ажиллаж, амьдарч буй монгол иргэдийн нийгмийн хамгааллын салбарын мэдээлэл. mlsp.gov.mn

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэлд олон улсын шилжилт хөдөлгөөний талаарх судалгааны мэдээлэл, редакцийн тайлбарыг ялган авч үзэв. Гадаадад амьдарч буй иргэдийн тоо нь залуусын шилжин суурьших хүсэл эрмэлзлийг шууд хэмждэггүй. Эх сурвалжуудын тооцооллын хугацаа, аргачлал ялгаатай тул тоон үзүүлэлтийг хооронд нь шууд харьцуулаагүй.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Монгол хүүхдүүд яагаад ном уншихаа больж байна вэ?

    Монгол хүүхдүүд яагаад ном уншихаа больж байна вэ?

    NOMAD NATION | Боловсрол • Хүүхдийн хөгжил • Нийгэм

    Гар утсаа барьсан хүүхэд, номын тавиурын өмнө зогссон хүүхэд хоёрын аль нь өнөөгийн Монголын боловсролын дүр төрхийг илүү сайн илэрхийлэх вэ?

    Сүүлийн жилүүдэд хүүхдүүд ном уншихаа больсон, цахим хэрэглээнд хэт автсан гэх яриа түгээмэл сонсогдох болсон. Гэхдээ энэ дүгнэлтийг шууд үнэн гэж үзэхээс өмнө нэг чухал асуулт тавих шаардлагатай.

    Монгол хүүхдүүд үнэхээр ном уншихаа больсон уу, эсвэл унших орчин, дадал, мэдээлэл хүлээн авах хэлбэр нь өөрчлөгдсөн үү?

    Энэ асуултад хариулахын тулд унших чадвар, унших сонирхол, номын хүртээмж, гэр бүлийн орчин, цахим хэрэглээний нөлөөг тус тусад нь авч үзэх хэрэгтэй.

    1. Унших чадвар ба ном унших сонирхол хоёр өөр зүйл

    Хүүхэд үсэг таньж, өгүүлбэр уншиж чаддаг байх нь уншсан зүйлээ бүрэн ойлгодог гэсэн үг биш.

    Унших чадвар гэдэг нь мэдээллийг ойлгох, гол санааг ялгах, баримтыг харьцуулах, уншсан зүйлдээ үндэслэн дүгнэлт хийх зэрэг олон чадварыг хамардаг.

    Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын PISA үнэлгээ нь 15 настай сурагчдын унших, математик, байгалийн ухааны мэдлэгээ бодит нөхцөлд хэрэглэх чадварыг судалдаг.

    Монгол Улс PISA 2022 үнэлгээнд анх удаа оролцсон бөгөөд унших чадварын үзүүлэлтээр OECD-ийн дунджаас доогуур үр дүн үзүүлсэн.

    Гэхдээ энэ үр дүнг Монгол хүүхдүүд ном уншихаа больсон гэсэн шууд нотолгоо гэж тайлбарлаж болохгүй. PISA нь зөвхөн сайн дурын ном унших давтамжийг бус, тодорхой насны сурагчдын унших чадварыг хэмждэг.

    Тиймээс унших чадварын асуудлыг ном унших сонирхлын асуудалтай хольж ойлгохгүй байх нь чухал.

    2. Гар утас номын өрсөлдөгч мөн үү?

    Өнөөдрийн хүүхдүүд зөвхөн цаасан номоос мэдээлэл авдаггүй.

    Тэд цахим ном уншиж, видео хичээл үзэж, мэдээлэл хайж, дуу сонсож, цахим орчинд харилцаж байна.

    Энэ нь суралцах шинэ боломж нээж байгаа ч анхаарал сарниулах эрсдэл дагуулдаг.

    Нэг талаас цахим төхөөрөмж хүүхдэд олон төрлийн мэдээлэл, сурах бичиг, толь бичиг, сургалтын материалд хүрэх боломж олгоно.

    Нөгөө талаас тасралтгүй мэдэгдэл, богино бичлэг, тоглоом зэрэг нь удаан хугацаанд нэг зүйлд төвлөрөхөд саад болж болно.

    UNESCO-ийн 2023 оны Дэлхийн боловсролын мониторингийн тайланд технологи боловсролд үр ашигтай байж болох ч түүний хэрэглээ тодорхой зорилго, зохистой зохицуулалттай байх шаардлагатайг онцолсон.

    Гэхдээ дэлгэцийн хэрэглээ нэмэгдсэнээр Монгол хүүхдүүдийн ном унших сонирхол яг хэдэн хувиар буурсан тухай үндэсний хэмжээний баталгаатай мэдээлэлгүйгээр тоо хэлэх боломжгүй.

    Асуудал нь дэлгэц өөрөө биш, түүнийг юунд, хэрхэн, хэр удаан ашиглаж байгаад оршино.

    3. Хүүхэд ном унших дуртай болоход гэр бүл ямар үүрэгтэй вэ?

    Хүүхдийн унших дадал зөвхөн сургуулийн хичээлээс эхэлдэггүй.

    Гэртээ номтой байх, эцэг эхтэйгээ хамт унших, уншсан зүйлийнхээ тухай ярилцах зэрэг нь хүүхдийн хэл яриа, суралцах орчинд дэмжлэг болдог.

    OECD-ийн PISA судалгаанууд гэр бүлийн нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл болон суралцах орчны ялгаа боловсролын үр дүнтэй холбоотойг олон жилийн турш харуулж ирсэн.

    Гэхдээ эцэг эх бүр хүүхдэдээ ном худалдаж авах санхүүгийн боломжтой байдаггүй. Тиймээс унших дадлыг зөвхөн гэр бүлийн хариуцлага гэж үзэх нь шударга биш.

    Номын сан, сургуулийн унших орчин, олон нийтийн боловсролын үйлчилгээ зэрэг нь энэ ялгааг багасгахад чухал үүрэгтэй.

    Хүүхдэд “Ном унш” гэж шаардахаас илүү хамтдаа унших, сонирхсон сэдвээр нь ярилцах, өөрөөр нь ном сонгуулах нь хэрэгжүүлж болох энгийн алхмууд юм.

    4. Номын сан зөвхөн ном хадгалдаг газар биш

    Хүүхэд унших сонирхолтой байлаа ч тохирох ном олдохгүй бол тэр сонирхлоо хөгжүүлэхэд бэрхшээлтэй.

    Номын хүртээмж гэдэг нь зөвхөн номын тоо биш. Насанд тохирсон агуулга, уншихад таатай орчин, номын санчийн дэмжлэг, хүртээмжтэй үйлчилгээ зэрэг олон хүчин зүйлээс бүрдэнэ.

    Монголын хот, хөдөөгийн сургуулиудын номын сангийн нөхцөл харилцан адилгүй байж болно. Үүнийг бодитоор дүгнэхийн тулд сургуулийн номын сангийн сан хөмрөг, үйлчилгээ, хэрэглээний талаарх үндэсний хэмжээний мэдээлэл шаардлагатай.

    Номын сан хүүхдэд зөвхөн сурах бичиг унших бус, өөрийн сонирхлоор шинэ ертөнц нээх боломж олгох ёстой.

    Түүх, шинжлэх ухаан, адал явдал, спорт, урлаг, комикс гээд хүүхэд бүрийн сонирхол өөр.

    Унших соёлыг хөгжүүлэхийн тулд энэ олон янз байдлыг хүлээн зөвшөөрөх нь чухал.

    5. Ном уншихыг албадлага болговол яах вэ?

    Заримдаа хүүхдэд ном уншихыг зөвхөн даалгавар, шалгалт, хуудасны тоотой холбон ойлгуулдаг.

    Тухайлбал, “Өдөрт 20 хуудас унш”, “Энэ номыг заавал дуусга” гэх шаардлага тавьж болно.

    Гэхдээ унших чадварыг хөгжүүлэх, унших сонирхлыг бий болгох хоёрын арга барил үргэлж ижил байх албагүй.

    Хүүхэд өөрийн сонирхсон номыг сонгох, уншсан зүйлээ бусадтай ярилцах, асуулт асуух боломжтой байх нь унших үйл ажиллагааг илүү утга учиртай болгоно.

    Номыг шийтгэл, албадлагын хэрэгсэл бус, танин мэдэх боломж гэж ойлгуулах хэрэгтэй.

    Мөн бүх хүүхэд ижил хурдаар уншихгүй. Зарим хүүхэд унших чадварын бэрхшээлтэй, зарим нь өөрийн насанд тохирсон ном олж чадахгүй байж болно.

    Иймээс хүүхдийн унших сонирхол бага байгааг шууд залхуурал гэж тайлбарлах нь өрөөсгөл юм.

    6. Багш, эцэг эхчүүд юунаас эхэлж болох вэ?

    Хүүхдийн унших дадлыг хөгжүүлэхэд заавал томоохон хөтөлбөр эхлүүлэх шаардлагагүй.

    Нэгдүгээрт, хүүхдэд ном сонгох боломж олгох. Нас, сонирхол, унших чадварт нь тохирсон төрөл бүрийн ном санал болгох.

    Хоёрдугаарт, унших цагийг тогтмол болгох. Богино хугацаанаас эхэлж, хүүхдийн нас, анхаарал төвлөрөлд тохируулах.

    Гуравдугаарт, хамтдаа унших. Эцэг эх, багш хүүхэдтэйгээ уншсан зүйлийнх нь тухай ярилцах.

    Дөрөвдүгээрт, номын сангийн хэрэглээг дэмжих. Сургуулийн болон нийтийн номын санг тогтмол ашиглах боломж бүрдүүлэх.

    Тавдугаарт, цахим хэрэглээг зөв чиглүүлэх. Цахим ном, толь бичиг, танин мэдэхүйн материалыг ашиглахын зэрэгцээ анхаарал сарниулах хэрэглээг зохицуулах.

    Эдгээр нь бүх хүүхдэд ижил үр дүн өгөх баталгаатай жор биш. Харин хүүхдийн унших орчныг сайжруулахад ашиглаж болох практик санаанууд юм.

    7. Монголд цаашид юуг судлах шаардлагатай вэ?

    Монгол хүүхдүүдийн ном унших сонирхол буурсан эсэхийг бодитоор тогтоохын тулд зөвхөн олон нийтийн сэтгэгдэл хангалтгүй.

    Насны бүлэг бүрээр сайн дурын уншлагын давтамж, уншдаг материалын төрөл, номын сангийн хүртээмж, гэр бүлийн унших орчин, цахим хэрэглээний хэв маягийг судлах шаардлагатай.

    Мөн хүүхдүүд ном уншихгүй байгаа шалтгааныг тэднээс өөрсдөөс нь асуух нь чухал.

    Ном нь сонирхолгүй байна уу? Тохирох ном олдохгүй байна уу? Уншихад хүндрэлтэй байна уу? Эсвэл унших цаг, тайван орчин дутагдаж байна уу?

    Эдгээр асуултад хариулж чадвал бодит хэрэгцээнд тохирсон шийдэл боловсруулах боломж нэмэгдэнэ.

    Дүгнэлт: Хүүхдүүдийг буруутгах биш, унших боломжийг нь нэмэгдүүлэх хэрэгтэй

    Монгол хүүхдүүд ном уншихаа бүрэн больсон гэж хэлэхэд хангалттай нотолгоо алга.

    Харин унших чадвар, унших сонирхол, номын хүртээмж, цахим хэрэглээний талаар илүү нарийвчилсан судалгаа, бодлогын анхаарал шаардлагатай байна.

    Ном унших соёл бол зөвхөн хүүхдийн хувийн дадал биш. Гэр бүл, сургууль, номын сан, боловсролын бодлого, нийгмийн орчны хамтын үр дүн юм.

    Хүүхдээс “Яагаад ном уншихгүй байна вэ?” гэж асуухын зэрэгцээ насанд хүрэгчид бид “Унших дуртай болоход нь ямар боломж бүрдүүлж өгсөн бэ?” гэж өөрсдөөсөө асуух цаг болжээ.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. OECD (2023). PISA 2022 Results — Mongolia Country Note. oecd.org
    2. OECD (2023). PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. oecd.org
    3. UNESCO (2023). Global Education Monitoring Report 2023 — Technology in Education: A Tool on Whose Terms? unesco.org
    4. UNICEF. Early Childhood Development. unicef.org

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэлд унших чадвар болон ном унших сонирхлыг тусад нь авч үзсэн. Монгол хүүхдүүдийн сайн дурын ном унших давтамж буурсан эсэхийг нотлох үндэсний хэмжээний цаг хугацааны харьцуулсан мэдээллийг энэхүү нийтлэлд ашиглаагүй. Тиймээс гарчиг нь судлах асуулт болохоос тогтоогдсон баримт биш юм. Нийтлэл дэх практик зөвлөмжүүд нь редакцийн санал болно.

    Нүүр зураг: AI-аар бүтээсэн дүрслэл. Бодит хүүхэд, бодит сургуулийн гэрэл зураг биш.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Монголын залууст урам өгч буй хүмүүс: Амжилтын цаана юу байдаг вэ?

    Монголын залууст урам өгч буй хүмүүс: Амжилтын цаана юу байдаг вэ?

    NOMAD NATION | Хүмүүс • Амжилтын түүх • Нийгэм

    Олимпын медаль, дэлхийн аваргын цол, олон улсад хүрсэн Монгол брэнд, сансрын нислэг. Бид эдгээр амжилтын тухай сонсохдоо ихэвчлэн эцсийн үр дүнг нь хардаг.

    Гэвч амжилтын ард ямар зам туулсан, хэдэн жил суралцаж, бэлтгэл хийсэн, ямар бэрхшээлийг даван гарсныг тэр бүр мэддэггүй.

    Монголын спорт, оюуны спорт, бизнес, сансар судлалын салбарт өөрийн мөрийг үлдээсэн дөрвөн хүний бодит түүхийг эргэн харъя. Тэдний замнал өөр өөр боловч залууст суралцах зүйл бий.

    1. Б.Баасанхүү: 14 настайдаа эхэлсэн зам олимпын мөнгөн медальд хүрэв

    2024 он Монголын жүдо бөхийн тамирчин Бавуудоржийн Баасанхүүгийн хувьд онцгой жил байлаа.

    Тэрээр дөрөвдүгээр сард Хонконгод болсон Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эмэгтэйчүүдийн 48 кг-ын жинд түрүүлэв. Тавдугаар сард Абу Дабид болсон дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс алтан медаль хүртэж, долдугаар сард Парисын олимпын наадмаас мөнгөн медаль авсан юм.

    2024 онд гурван том тэмцээнд үзүүлсэн эдгээр амжилт түүний спортын замналын чухал үе болжээ. Гэвч Баасанхүүгийн түүхийг илүү сонирхолтой болгодог зүйл бол анхны алхам нь юм.

    Тэрээр Eguur.mn сайтад өгсөн ярилцлагадаа 2014 онд, 14 настайдаа Хөвсгөл аймагт жүдо бөхийн дугуйланд явж эхэлснээ дурдсан байдаг. Мөн дэлхийн аваргын өмнө өдөр бүр 5–6 цаг бэлтгэл хийж, түүндээ анхаарлаа төвлөрүүлдэг байснаа ярьжээ.

    Олимпын медаль хэдхэн минутын барилдаанаар шийдэгддэг ч түүнд хүрэх зам олон жилийн хөдөлмөрөөс бүрддэг. Баасанхүүгийн жишээ амжилтыг зөвхөн авьяасаар тайлбарлах боломжгүйг сануулна. Бэлтгэлийн тогтвортой байдал, тэмцээний туршлага, дасгалжуулагч болон багийн дэмжлэг ч чухал.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Том зорилгод хүрэхийн тулд өдөр бүрийн жижиг алхам үнэ цэнтэй.

    2. Б.Мөнгөнтуул: Таван настайдаа сурсан шатар дэлхийн тавцанд хүргэв

    Монголын шатрын спортын нэртэй төлөөлөгчдийн нэг бол эмэгтэйчүүдийн их мастер (WGM), олон улсын мастер (IM) Батхуягийн Мөнгөнтуул юм.

    Олон улсын шатрын холбоо FIDE-ийн албан ёсны мэдээллээр тэрээр 2003 онд эмэгтэйчүүдийн их мастер, 2010 онд олон улсын мастер цол хүртжээ. Эдгээр нь нээлттэй ангиллын их мастер (GM) цолоос тусдаа цолууд юм.

    Мөнгөнтуул FIDE-ийн 2023 оны судалгааны тайланд нийтлэгдсэн ярилцлагадаа таван настайдаа шатар сурч, 15 настайдаа эмэгтэйчүүдийн их мастер болсон тухайгаа өгүүлжээ. Түүнд аав нь шатар зааж, дасгалжуулдаг байжээ.

    Гэр бүлээрээ Москвад амьдрах болсон үеэс тэрээр шатраар илүү мэргэжлийн түвшинд хичээллэж, насанд хүрэгчдийн тэмцээнд өрсөлдөж эхэлсэн нь өөрийнх нь хөгжилд нөлөөлсөн гэж тайлбарласан байна.

    Эндээс авьяасаас гадна сургалтын орчин, гэр бүлийн дэмжлэг, туршлагатай өрсөлдөгчидтэй тоглох боломж ямар үнэ цэнтэй болохыг харж болно. Гэхдээ хүүхэд бүр багаасаа аварга болох шаардлагагүй. Шатрын үнэ цэн зөвхөн цол, медальд бус, суралцах үйл явцад ч оршдог.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Сонирхлыг зөв орчин, тогтвортой сургалт, дэмжлэгтэй хослуулах нь ур чадвар хөгжихөд тусалдаг.

    3. Д.Хулан: Өөрийн асуудлаас Монгол брэнд бүтээсэн нь

    Амжилтын тухай ярихад заавал спортын медаль, олон улсын цол байх албагүй. Заримдаа хүний өдөр тутмын асуудал бизнесийн шинэ санааны эхлэл болдог.

    Монголын арьс арчилгааны Lhamour брэндийн үүсгэн байгуулагч Даваадоржийн Хулангийн түүх үүний нэг жишээ.

    Тэрээр 2012 онд гадаадаас эх орондоо эргэн ирээд амьдралдаа анх удаа харшил, экземтэй тулгарчээ. Арьсны эмч нар зөөлөн, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн хэрэглэхийг зөвлөсөн ч зах зээлээс өөрт тохирохыг нь олж чадаагүй байна.

    Ийнхүү арьс арчилгааны бүтээгдэхүүний найрлагыг судалж, органик гоо сайхны бүтээгдэхүүн боловсруулах чиглэлээр онлайн сургуульд суралцан, мэргэжлийн гэрчилгээ авсан байна. Улмаар Монголын орон нутгийн түүхий эдээр гэртээ бүтээгдэхүүн хийж, эхлээд өөртөө, дараа нь найз нөхөд, гэр бүлдээ туршжээ. Энэ нь 2014 онд Lhamour компани үүсэх эхлэл болсон юм.

    Компанийн албан ёсны танилцуулгад бизнесээ нэг хүний гэрийн үйлдвэрлэлээс эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Харин Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банкны (EBRD) судалгаанд тус компанийн 2023 оны борлуулалтын орлогыг 500 мянган ам.доллар, ажилтны дундаж тоог 36 гэж бүртгэжээ. Эдгээр нь 2023 оны үзүүлэлт бөгөөд компанийн өнөөгийн санхүүгийн байдлыг илэрхийлэхгүй.

    Хулангийн түүхийн онцлог нь дэлхийд урьд өмнө байгаагүй бүтээгдэхүүн зохион бүтээсэндээ бус, өөрийн тулгарсан асуудлыг судалж, Монголын онцлогт тохирсон бүтээгдэхүүн хөгжүүлэхийг зорьсонд оршино.

    Зарим бизнес бага хэмжээний нөөцөөс эхэлж болдгийг энэ жишээ харуулж байна. Харин хэрэглэгчийн хэрэгцээг ойлгох, чанараа хөгжүүлэх, алдаанаасаа суралцах шаардлагатай.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Бодит асуудлыг шийдэх оролдлого бусдад хэрэгтэй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний эхлэл болж болно.

    4. Ж.Гүррагчаа: Монгол хүн сансарт хүрсэн түүх

    1981 оны гуравдугаар сарын 22-нд Монгол Улсын иргэн Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа Зөвлөлтийн сансрын нисэгч Владимир Жанибековын хамт “Союз-39” хөлгөөр сансарт нисэв. Уг нислэг ЗХУ-ын санаачилсан олон улсын “Интеркосмос” хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжсэн юм.

    Тэд “Салют-6” сансрын станцтай холбогдож, сансрын физик, технологи, дэлхийг зайнаас тандан судлах болон биоанагаах ухааны чиглэлийн туршилтуудад оролцжээ. Монголын Одон орон, геофизикийн хүрээлэнгийн мэдээлснээр уг нислэгийн үеэр 30 гаруй шинжлэх ухааны туршилт хийгдсэн байна.

    Нислэг гуравдугаар сарын 30-нд амжилттай өндөрлөж, Гүррагчаа сансарт ниссэн анхны монгол хүн болж түүхэнд үлдсэн юм.

    Энэ үйл явдал нэг хүний амжилтаас гадна олон улсын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны томоохон жишээ байв. Сансрын нислэгийг зөвхөн нэг нисэгчийн эр зориг, ур чадвараар хэрэгжүүлэх боломжгүй. Түүний ард инженер, эрдэмтэн, техникийн мэргэжилтэн, эмч, зохион байгуулагчдын хамтын хөдөлмөр байдаг.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Томоохон амжилт хувь хүний бэлтгэлээс гадна мэдлэг, технологи, олон улсын хамтын ажиллагаанд тулгуурладаг.

    Амжилтын түүх бидэнд юу хэлж байна вэ?

    Эдгээр дөрвөн хүний замнал ижил биш. Нэг нь спортын заалнаас олимпын тавцанд хүрчээ. Нөгөө нь багаасаа суралцсан шатрын ур чадвараараа олон улсын цол хүртжээ. Гурав дахь нь хувийн асуудлаасаа бизнесийн санаа олсон бол дөрөв дэх нь Монголын түүхэнд анхны сансрын нисэгчээр бичигдсэн байна.

    Гэвч тэдний түүхийг холбосон хэд хэдэн санаа бий.

    Амжилт зөвхөн эцсийн үр дүнгээр хэмжигдэхгүй. Түүнд хүрэхийн тулд суралцах, бэлтгэх, турших, алдаа гаргах, дахин оролдох үйл явц шаардлагатай.

    Мөн амжилтыг зөвхөн хувь хүний хөдөлмөрөөр тайлбарлах нь учир дутагдалтай. Гэр бүлийн дэмжлэг, багш, дасгалжуулагч, хамт олон, боловсролын орчин, нийгмийн боломж ч нөлөөлдөг.

    Тиймээс бусдын амжилтыг хараад өөрийгөө дутуу үнэлэхийн оронд тэдний замналаас өөрт хэрэгтэй санааг олж харах нь чухал. Хүн бүр олимпын аварга, их мастер, бизнес эрхлэгч, сансрын нисэгч болох албагүй. Харин хүн бүр өөрийн сонирхол, чадвар, боломжид нийцсэн зорилго тавьж, түүнийхээ төлөө суралцаж, хөгжих боломжтой байх ёстой.

    Дүгнэлт

    Монголын залууст урам өгөх түүх олон бий. Гэхдээ тэдгээрийг зөвхөн бахархал болгон яриад өнгөрөх нь хангалтгүй.

    Амжилтад хүрсэн хүмүүсийн замналаас суралцахын зэрэгцээ дараагийн үеийнхэнд чанартай боловсрол, хөгжих орчин, мэргэжлийн дэмжлэг, тэгш боломж бүрдүүлэх тухай бодох шаардлагатай.

    Монголын ирээдүй өнөөдрийн алдартнуудын амжилтаар бус, маргаашийн залууст ямар боломж олгож байгаагаар тодорхойлогдоно.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. International Judo Federation (2024). The 2024 Asian Championships. ijf.org
    2. Judo Union of Asia (2024). Asian Judo Championships 2024 — Final Results. thejua.org
    3. International Judo Federation (2024). Olympic Games Paris 2024 — Results. ijf.org
    4. Eguur.mn (2024). Б.Баасанхүүгийн ярилцлага. eguur.mn
    5. FIDE. Batkhuyag Munguntuul — Official Player Profile. fide.com
    6. FIDE (2023). Gender Equality in Chess Index. fide.com
    7. Lhamour. Бидний тухай. lhamour.mn
    8. Lhamour. Our Story With Founder Khulan Davaadorj. lhamour.com
    9. EBRD. Updated Survey on Hidden Champions in the EBRD Region (146-р хуудас). ebrd.com
    10. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи. Ж.Гүррагчаа, В.Жанибеков нарын сансрын нислэгийн хөтөлбөр. mas.ac.mn
    11. Монголын Одон орон, геофизикийн хүрээлэн. Space Cooperation Scientific Conference. iag.mn

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэлийг албан ёсны байгууллагын мэдээлэл, тэмцээний дүн, нийтэд нээлттэй ярилцлага, судалгааны материалд тулгуурлан боловсруулав. Нийтлэлд дурдсан хүмүүсээс NOMAD NATION шинээр ярилцлага аваагүй. Хүмүүсийн замналаас гаргасан сургамжууд нь редакцийн тайлбар бөгөөд шинжлэх ухаанаар батлагдсан шалтгаан-үр дагаврын дүгнэлт биш юм.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Монголын залууст урам өгч буй хүмүүс: Амжилтын цаана юу байдаг вэ?

    Монголын залууст урам өгч буй хүмүүс: Амжилтын цаана юу байдаг вэ?

    Олимпын медаль, дэлхийн аваргын цол, олон улсад хүрсэн Монгол брэнд, сансрын нислэг. Бид эдгээр амжилтын тухай сонсохдоо ихэвчлэн эцсийн үр дүнг нь хардаг.

    Гэвч амжилтын ард ямар зам туулсан, хэдэн жил суралцаж, бэлтгэл хийсэн, ямар бэрхшээлийг даван гарсныг тэр бүр мэддэггүй.

    Монголын спорт, оюуны спорт, бизнес, сансар судлалын салбарт өөрийн мөрийг үлдээсэн дөрвөн хүний бодит түүхийг эргэн харъя. Тэдний замнал өөр өөр боловч залууст суралцах зүйл бий.

    1. Б.Баасанхүү: 14 настайдаа эхэлсэн зам олимпын мөнгөн медальд хүрэв

    2024 он Монголын жүдо бөхийн тамирчин Бавуудоржийн Баасанхүүгийн хувьд онцгой жил байлаа.

    Тэрээр дөрөвдүгээр сард Хонконгод болсон Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эмэгтэйчүүдийн 48 кг-ын жинд түрүүлэв. Тавдугаар сард Абу Дабид болсон дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс алтан медаль хүртэж, долдугаар сард Парисын олимпын наадмаас мөнгөн медаль авсан юм.

    Гурван том тэмцээнд дараалан үзүүлсэн эдгээр амжилт түүний спортын замналын чухал үе болжээ. Гэвч Баасанхүүгийн түүхийг илүү сонирхолтой болгодог зүйл бол анхны алхам нь юм.

    Тэрээр Eguur.mn сайтад өгсөн ярилцлагадаа 2014 онд, 14 настайдаа Хөвсгөл аймагт жүдо бөхийн дугуйланд явж эхэлснээ дурдсан байдаг. Мөн дэлхийн аваргын өмнө өдөр бүр 5–6 цаг бэлтгэл хийж, түүндээ анхаарлаа төвлөрүүлдэг байснаа ярьжээ.

    Олимпын медаль хэдхэн минутын барилдаанаар шийдэгддэг ч түүнд хүрэх зам олон жилийн хөдөлмөрөөс бүрддэг. Баасанхүүгийн жишээ амжилтыг зөвхөн авьяасаар тайлбарлах боломжгүйг сануулна. Бэлтгэлийн тогтвортой байдал, тэмцээний туршлага, дасгалжуулагч болон багийн дэмжлэг ч чухал.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Том зорилгод хүрэхийн тулд өдөр бүрийн жижиг алхам үнэ цэнтэй.

    2. Б.Мөнгөнтуул: Таван настайдаа сурсан шатар дэлхийн тавцанд хүргэв

    Монголын шатрын спортын нэртэй төлөөлөгчдийн нэг бол эмэгтэйчүүдийн их мастер (WGM), олон улсын мастер (IM) Батхуягийн Мөнгөнтуул юм.

    Олон улсын шатрын холбоо FIDE-ийн албан ёсны мэдээллээр тэрээр 2003 онд эмэгтэйчүүдийн их мастер, 2010 онд олон улсын мастер цол хүртжээ. Эдгээр нь нээлттэй ангиллын их мастер (GM) цолоос тусдаа цолууд юм.

    Мөнгөнтуул FIDE-ийн 2023 оны судалгааны тайланд нийтлэгдсэн ярилцлагадаа таван настайдаа шатар сурч, 15 настайдаа эмэгтэйчүүдийн их мастер болсон тухайгаа өгүүлжээ. Түүнд аав нь шатар зааж, дасгалжуулдаг байжээ.

    Гэр бүлээрээ Москвад амьдрах болсон үеэс тэрээр шатраар илүү мэргэжлийн түвшинд хичээллэж, насанд хүрэгчдийн тэмцээнд өрсөлдөж эхэлсэн нь өөрийнх нь хөгжилд нөлөөлсөн гэж тайлбарласан байна.

    Эндээс авьяаснаас гадна сургалтын орчин, гэр бүлийн дэмжлэг, туршлагатай өрсөлдөгчидтэй тоглох боломж ямар үнэ цэнтэй болохыг харж болно. Гэхдээ хүүхэд бүр багаасаа аварга болох шаардлагагүй. Шатрын үнэ цэн зөвхөн цол, медальд бус, суралцах үйл явцад ч оршдог.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Сонирхлыг зөв орчин, тогтвортой сургалт, дэмжлэгтэй хослуулах нь ур чадвар хөгжихөд тусалдаг.

    3. Д.Хулан: Өөрийн асуудлаас Монгол брэнд бүтээсэн нь

    Амжилтын тухай ярихад заавал спортын медаль, олон улсын цол байх албагүй. Заримдаа хүний өдөр тутмын асуудал бизнесийн шинэ санааны эхлэл болдог.

    Монголын арьс арчилгааны Lhamour брэндийн үүсгэн байгуулагч Даваадоржийн Хулангийн түүх үүний нэг жишээ.

    Тэрээр 2012 онд гадаадаас эх орондоо эргэн ирээд амьдралдаа анх удаа харшил, экземтэй тулгарчээ. Арьсны эмч нар зөөлөн, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн хэрэглэхийг зөвлөсөн ч зах зээлээс өөрт тохирохыг нь олж чадаагүй байна.

    Ийнхүү арьс арчилгааны бүтээгдэхүүний найрлагыг судалж, органик гоо сайхны бүтээгдэхүүн боловсруулах чиглэлээр онлайн сургуульд суралцан, мэргэжлийн гэрчилгээ авсан байна. Улмаар Монголын орон нутгийн түүхий эдээр гэртээ бүтээгдэхүүн хийж, эхлээд өөртөө, дараа нь найз нөхөд, гэр бүлдээ туршжээ. Энэ нь 2014 онд Lhamour компани үүсэх эхлэл болсон юм.

    Компанийн албан ёсны танилцуулгад бизнесээ нэг хүний гэрийн үйлдвэрлэлээс эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Харин Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банкны (EBRD) судалгаанд тус компанийн 2023 оны борлуулалтын орлогыг 500 мянган ам.доллар, ажилтны дундаж тоог 36 гэж бүртгэжээ. Эдгээр нь 2023 оны үзүүлэлт бөгөөд компанийн өнөөгийн санхүүгийн байдлыг илэрхийлэхгүй.

    Хулангийн түүхийн онцлог нь дэлхийд урьд өмнө байгаагүй бүтээгдэхүүн зохион бүтээсэндээ бус, өөрийн тулгарсан асуудлыг судалж, Монголын онцлогт тохирсон бүтээгдэхүүн хөгжүүлэхийг зорьсонд оршино. Бизнесийн эхлэлд заавал их хөрөнгө, том оффис, олон ажилтан хэрэггүй. Харин хэрэглэгчийн хэрэгцээг ойлгох, чанараа хөгжүүлэх, алдаанаасаа суралцах шаардлагатай.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Бодит асуудлыг шийдэх оролдлого бусдад хэрэгтэй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний эхлэл болж болно.

    4. Ж.Гүррагчаа: Монгол хүн сансарт хүрсэн түүх

    1981 оны гуравдугаар сарын 22-нд Монгол Улсын иргэн Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа Зөвлөлтийн сансрын нисэгч Владимир Жанибековын хамт «Союз-39» хөлгөөр сансарт нисэв. Уг нислэг ЗХУ-ын санаачилсан олон улсын «Интеркосмос» хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжсэн юм.

    Тэд «Салют-6» сансрын станцтай холбогдож, сансрын физик, технологи, дэлхийг зайнаас тандан судлах болон биоанагаах ухааны чиглэлийн туршилтуудад оролцжээ. Монголын Одон орон, геофизикийн хүрээлэнгийн мэдээлснээр уг нислэгийн үеэр 30 гаруй шинжлэх ухааны туршилт хийгдсэн байна.

    Нислэг гуравдугаар сарын 30-нд амжилттай өндөрлөж, Гүррагчаа сансарт ниссэн анхны монгол хүн болж түүхэнд үлдсэн юм.

    Энэ үйл явдал нэг хүний амжилтаас гадна олон улсын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны томоохон жишээ байв. Сансрын нислэгийг зөвхөн нэг нисэгчийн эр зориг, ур чадвараар хэрэгжүүлэх боломжгүй. Түүний ард инженер, эрдэмтэн, техникийн мэргэжилтэн, эмч, зохион байгуулагчдын хамтын хөдөлмөр байдаг.

    Энэ түүхээс суралцах зүйл: Томоохон амжилт хувь хүний бэлтгэлээс гадна мэдлэг, технологи, олон улсын хамтын ажиллагаанд тулгуурладаг.

    Амжилтын түүх бидэнд юу хэлж байна вэ?

    Эдгээр дөрвөн хүний замнал ижил биш. Нэг нь спортын заалнаас олимпын тавцанд хүрчээ. Нөгөө нь багаасаа суралцсан шатрын ур чадвараараа олон улсын цол хүртжээ. Гурав дахь нь хувийн асуудлаасаа бизнесийн санаа олсон бол дөрөв дэх нь Монголын түүхэнд анхны сансрын нисэгчээр бичигдсэн байна.

    Гэвч тэдний түүхийг холбосон хэд хэдэн санаа бий.

    Амжилт зөвхөн эцсийн үр дүнгээр хэмжигдэхгүй. Түүнд хүрэхийн тулд суралцах, бэлтгэх, турших, алдаа гаргах, дахин оролдох үйл явц шаардлагатай.

    Мөн амжилтыг зөвхөн хувь хүний хөдөлмөрөөр тайлбарлах нь учир дутагдалтай. Гэр бүлийн дэмжлэг, багш, дасгалжуулагч, хамт олон, боловсролын орчин, нийгмийн боломж ч нөлөөлдөг.

    Тиймээс бусдын амжилтыг хараад өөрийгөө дутуу үнэлэхийн оронд тэдний замналаас өөрт хэрэгтэй санааг олж харах нь чухал. Хүн бүр олимпын аварга, их мастер, бизнес эрхлэгч, сансрын нисэгч болох албагүй. Харин хүн бүр өөрийн сонирхол, чадвар, боломжид нийцсэн зорилго тавьж, түүнийхээ төлөө суралцаж, хөгжих боломжтой байх ёстой.

    Дүгнэлт

    Монголын залууст урам өгөх түүх олон бий. Гэхдээ тэдгээрийг зөвхөн бахархал болгон яриад өнгөрөх нь хангалтгүй.

    Амжилтад хүрсэн хүмүүсийн замналаас суралцахын зэрэгцээ дараагийн үеийнхэнд чанартай боловсрол, хөгжих орчин, мэргэжлийн дэмжлэг, тэгш боломж бүрдүүлэх тухай бодох шаардлагатай.

    Монголын ирээдүй өнөөдрийн алдартнуудын амжилтаар бус, маргаашийн залууст ямар боломж олгож байгаагаар тодорхойлогдоно.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. International Judo Federation (2024). The 2024 Asian Championships.
    2. Judo Union of Asia (2024). Asian Judo Championships 2024 — Final Results.
    3. International Judo Federation (2024). Olympic Games Paris 2024 — Results.
    4. Eguur.mn (2024). Б.Баасанхүүгийн ярилцлага.
    5. FIDE. Batkhuyag Munguntuul — Official Player Profile.
    6. FIDE (2023). Gender Equality in Chess Index.
    7. Lhamour. Бидний тухай.
    8. Lhamour. Our Story With Founder Khulan Davaadorj.
    9. European Bank for Reconstruction and Development. Updated Survey on Hidden Champions in the EBRD Region (146-р хуудас).
    10. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи. Ж.Гүррагчаа, В.Жанибеков нарын сансрын нислэгийн хөтөлбөр.
    11. Монголын Одон орон, геофизикийн хүрээлэн. Space Cooperation Scientific Conference.

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэлийг албан ёсны байгууллагын мэдээлэл, тэмцээний дүн, нийтэд нээлттэй ярилцлага, судалгааны материалд тулгуурлан боловсруулав. Нийтлэлд дурдсан хүмүүсээс NOMAD NATION шинээр ярилцлага аваагүй. Хүмүүсийн замналаас гаргасан сургамжууд нь редакцийн тайлбар бөгөөд шинжлэх ухаанаар батлагдсан шалтгаан-үр дагаврын дүгнэлт биш юм.

  • Амжилттай хүүхэд өсгөхөд юу хамгийн чухал вэ? Эцэг эхчүүдэд шинжлэх ухаан юу зөвлөж байна вэ?

    Амжилттай хүүхэд өсгөхөд юу хамгийн чухал вэ? Эцэг эхчүүдэд шинжлэх ухаан юу зөвлөж байна вэ?

    NOMAD NATION | Боловсрол • Гэр бүл • Хүүхдийн хөгжил

    Хүүхдээ амжилттай хүн болгохыг хүсдэггүй эцэг эх гэж бараг үгүй. Сайн сургуульд оруулах, гадаад хэл сургах, спорт, урлагийн дугуйланд хамруулах, олимпиадад бэлтгэх гээд хүүхдийнхээ ирээдүйд зориулан олон зүйл төлөвлөдөг.

    Гэвч нэг чухал асуулт бий.

    Хүүхдийн амжилтыг юу хамгийн их дэмждэг вэ? Өндөр дүн үү, авьяас уу, эсвэл гэр бүлийн харилцаа юу?

    Олон улсын судалгаанууд хүүхдийн хөгжилд гэр бүлийн дэмжлэг, аюулгүй орчин, суралцах боломж, багшийн харилцаа чухал болохыг харуулж байна.

    1. Хүүхдийн хөгжилд харилцаа яагаад чухал вэ?

    Харвардын их сургуулийн Хүүхдийн хөгжлийн төвөөс бага насны хүүхэд болон асран хамгаалагчийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг тархины хөгжлийн чухал хүчин зүйл гэж тайлбарладаг.

    Хүүхэд инээмсэглэх, дуу авиа гаргах, асуулт асуухад том хүн анхааралтай хариулах нь хэл яриа, нийгмийн харилцаа болон танин мэдэхүйн хөгжлийн суурийг дэмждэг.

    Судлаачид үүнийг serve and return буюу хүүхдийн дохио, үйлдэлд хариу үзүүлэх харилцаа гэж нэрлэдэг.

    Энэ нь хүүхдэд үнэтэй тоглоом худалдаж авах тухай биш. Харин ярьж байхад нь сонсох, асуултад нь хариулах, хамтдаа тоглох, ном унших зэрэг өдөр тутмын үйлдэл юм.

    2. Гэр бүлийн дэмжлэг сурлагын амжилттай холбоотой юу?

    OECD-ийн PISA 2022 судалгаагаар гэр бүлийн дэмжлэгийг илүү мэдэрдэг сурагчид сургуульдаа харьяалагдах мэдрэмж, амьдралын сэтгэл ханамж, бие даан суралцах итгэлээрээ илүү эерэг үзүүлэлттэй байжээ.

    Мөн гэр бүлийнхэнтэйгээ тогтмол ярилцдаг, хамт хооллодог, хичээлийнхээ талаар ярьдаг сурагчдын математикийн гүйцэтгэл илүү өндөр байх хандлага ажиглагдсан.

    Нийгэм, эдийн засгийн нөхцөлийг харгалзан тооцсоны дараа ч эдгээр үйл ажиллагааг тогтмол хийдэг гэж хариулсан сурагчид бусдаасаа математикийн шалгалтад дунджаар 16–28 оноогоор өндөр үзүүлэлттэй байжээ.

    Гэхдээ энэ нь гэр бүлээрээ хамт хооллох нь дангаараа шалгалтын оноог нэмэгдүүлдэг гэсэн шалтгаан-үр дагаврын баталгаа биш. Харин гэр бүлийн өдөр тутмын харилцаа, суралцах орчны хооронд чухал холбоо байгааг харуулж байна.

    3. Монголын эцэг эхчүүдэд анхаарах нэг үзүүлэлт

    PISA 2022 судалгааны Монгол Улсын тайланд сурагчдын 45 хувь нь хамрагддаг сургуулийн захирлууд өмнөх хичээлийн жилд гэр бүлийн талаас санаачлан хүүхдийнхээ сурлагын талаар багштай ярилцдаг эцэг эхийн эзлэх хувь дор хаяж талд хүрсэн гэж мэдээлжээ.

    Харин багшийн санаачилгаар ийм ярилцлага хийдэг гэр бүлийн эзлэх хувь дор хаяж талд хүрсэн гэж мэдээлсэн сургуулиудад Монголын сурагчдын 80 хувь нь суралцаж байв.

    Эдгээр нь нийт эцэг эхийн 45 эсвэл 80 хувь гэсэн шууд хэмжилт биш. Сургуулийн захирлуудын өгсөн мэдээлэлд үндэслэсэн үзүүлэлт юм.

    Энэ мэдээлэл нь гэр бүл, сургуулийн хамтын ажиллагааг зөвхөн багшийн үүрэг гэж үзэхгүй байх хэрэгтэйг сануулж байна.

    Эцэг эх хүүхдийнхээ дүнг асуухаас гадна сургууль дээрээ хэрхэн мэдэрч байгаа, найз нөхөдтэйгөө ямар харилцаатай байгаа, ямар зүйлд хүндрэл тулгарч байгааг сонирхох нь чухал.

    4. Хатуу шаардлага тавих уу, эсвэл эрх чөлөө олгох уу?

    Хүүхэд өсгөхөд хайр халамж болон тодорхой дүрэм хоёулаа хэрэгтэй.

    АНУ-ын Өвчний хяналт, урьдчилан сэргийлэх төв (CDC) хүүхдийн эрүүл хөгжлийг дэмждэг эцэг эхийн дадалд тогтвортой хариу үйлдэл үзүүлэх, халуун дулаан харилцах, гэр бүлийн өдөр тутмын хэвшил тогтоох, насанд нь тохирсон дүрэм баримтлуулах, хатуу ширүүн бус хүмүүжлийн арга хэрэглэхийг багтаажээ.

    Тиймээс хүүхдийг хайрлана гэдэг нь хүссэн бүхнийг нь зөвшөөрнө гэсэн үг биш.

    Мөн сахилга баттай болгоно гэдэг нь айлгаж, доромжилж, бусадтай харьцуулж хүмүүжүүлнэ гэсэн үг биш юм.

    Хүүхэд дүрмийн учрыг ойлгож, сонголтынхоо үр дагаврыг суралцах боломжтой байх нь чухал.

    5. Хүүхдэд алдаа гаргах боломж хэрэгтэй

    Хүүхэд үргэлж зөв хариулах, түрүүлэх, өндөр дүн авах албагүй.

    Алдаа гаргах нь суралцах үйл явцын нэг хэсэг. Харин алдааны дараа томчууд хэрхэн хандаж байгаа нь хүүхдийн дараагийн оролдлогод нөлөөлж болно.

    Жишээлбэл, хүүхэд бодлого бодож чадаагүй үед “Чи яагаад ийм амархан зүйл мэдэхгүй байна вэ?” гэж буруутгахын оронд “Аль хэсэг дээр гацсан бэ?”, “Өөр аргаар оролдож болох уу?” гэж асуух нь асуудлыг ойлгоход нь тусална.

    Ингэснээр хүүхэд алдаагаа нуухын оронд тайлбарлах, тусламж хүсэх, дахин оролдох боломжтой болно.

    OECD-ийн PISA 2022 судалгааны дараагийн шинжилгээнд эцэг эхтэйгээ тогтмол харилцдаг, багшийн дэмжлэгийг мэдэрдэг 15 настай сурагчид суралцах идэвх, асуудал шийдвэрлэх стратеги, шүүмжлэлт сэтгэлгээгээ ашиглах хандлагаар илүү эерэг үзүүлэлттэй байжээ.

    6. Амжилт гэдэг зөвхөн онц дүн биш

    Нэг хүүхэд математикт сайн байхад нөгөө нь хөгжим, спорт, хэл, зураг, техник эсвэл бусад чиглэлд илүү сонирхолтой байж болно.

    Хүүхдийн хөгжлийг ганц шалгалтын оноогоор дүгнэх нь түүний бусад чадвар, ахиц дэвшлийг орхигдуулах эрсдэлтэй.

    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, НҮБ-ын Хүүхдийн сан болон хамтрагч байгууллагуудын боловсруулсан Nurturing Care Framework баримт бичигт бага насны хүүхдийн хөгжилд эрүүл мэнд, зохистой хооллолт, аюулгүй байдал, халамжтай харилцаа, суралцах боломжийг цогцоор нь авч үзжээ.

    Хүүхэд бүрийн хөгжил ижил хурдтай, ижил замаар өрнөдөггүй. Тиймээс эцэг эхчүүд хүүхдээ бусадтай харьцуулахаас илүү өмнөхөөсөө юунд ахиц гаргасныг нь анзаарах хэрэгтэй.

    7. Эцэг эхчүүд өнөөдрөөс юу өөрчилж болох вэ?

    Хүүхдийнхээ хөгжлийг дэмжихийн тулд заавал үнэтэй сургалт, олон дугуйлан хэрэгтэй гэсэн үг биш.

    Өдөр бүр хүүхэдтэйгээ анхааралтай ярилцах, юу сонирхож байгааг нь асуух, хамт ном унших, тоглох, хөдөлгөөн хийх, хангалттай унтаж амрах нөхцөлийг бүрдүүлэх нь ач холбогдолтой.

    Түүнчлэн хүүхдийнхээ өмнөөс бүх асуудлыг шийдэхийн оронд насанд нь тохирсон сонголт хийх боломж олгож болно.

    Хамгийн гол нь хүүхэд өөрийн бодлыг хэлэхэд сонсдог, алдаа гаргахад нь доромжилдоггүй, тусламж хэрэгтэй үед нь дэмждэг орчин бүрдүүлэх явдал юм.

    Дүгнэлт

    Амжилттай хүүхэд өсгөх ганцхан нууц, бүх гэр бүлд адилхан тохирох жор байхгүй.

    Хүүхдийн хөгжилд гэр бүлийн харилцаа, багшийн дэмжлэг, эрүүл мэнд, аюулгүй орчин, суралцах боломж зэрэг олон хүчин зүйл хамтдаа нөлөөлдөг.

    Хүүхдэд зөвхөн амжилт гаргах шаардлага тавихаас илүү суралцах, алдах, дахин оролдох, өөрийн чадварыг нээх боломж олгох нь чухал.

    Эцэг эхийн зорилго зөвхөн бусдаас түрүүлдэг хүүхэд өсгөх бус, өөрийгөө ойлгодог, бусдыг хүндэтгэдэг, бие даан суралцах чадвартай хүн болоход нь туслах явдал байж болох юм.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. Harvard University, Center on the Developing Child. Serve and Return. developingchild.harvard.edu
    2. OECD (2023). PISA 2022 Results, Volume II: Learning During—and From—Disruption. oecd.org
    3. OECD (2023). PISA 2022 Results — Country Note: Mongolia. oecd-ilibrary.org
    4. CDC (2026). Healthy Habits: Child Development. cdc.gov
    5. OECD. PISA 2022 Results, Volume V: Learning Strategies and Attitudes for Life. oecd.org
    6. WHO, UNICEF, World Bank Group болон хамтрагчид (2018). Nurturing Care for Early Childhood Development. who.int

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэл нь олон улсын судалгаа, байгууллагуудын зөвлөмжид тулгуурласан. PISA судалгаанд ажиглагдсан статистик холбоог шууд шалтгаан-үр дагавар гэж тайлбарлаагүй болно. Хүүхдийн хөгжлийн хэрэгцээ нас, орчин, хувь хүний онцлогоос хамаарч ялгаатай.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Гадаадад сурах уу, Монголдоо сурах уу? Ирээдүйгээ шийдэхээс өмнө мэдэх ёстой зүйлс

    Гадаадад сурах уу, Монголдоо сурах уу? Ирээдүйгээ шийдэхээс өмнө мэдэх ёстой зүйлс

    NOMAD NATION | Боловсрол • Залуус • Ирээдүй

    Монголын олон залуу ахлах сургуулиа төгсөхдөө нэгэн чухал сонголттой нүүр тулдаг. Эх орондоо их сургуульд сурах уу, эсвэл гадаадын их сургуульд элсэх үү?

    Зарим нь гадаадын дипломыг амжилтын баталгаа гэж үздэг. Нөгөө хэсэг нь Монголдоо суралцаж, мэргэжил эзэмшин, ажлын гараагаа эхлүүлэхийг илүүд үздэг.

    Гэвч энэ сонголтыг зөвхөн сургуулийн нэр хүндээр хэмжих боломжгүй. Сургалтын чанар, санхүүгийн боломж, хэлний бэлтгэл, эзэмших мэргэжил, ирээдүйн ажлын байр гээд олон хүчин зүйл нөлөөлнө.

    Гадаадад суралцахын давуу тал

    Гадаадад суралцах нь шинэ боловсролын орчин, олон улсын харилцаа, хэлний чадвараа хөгжүүлэх боломж олгодог.

    Зарим их сургууль судалгааны лаборатори, мэргэжлийн дадлага, үйлдвэрлэлтэй хамтарсан хөтөлбөрөөрөө давуу талтай байдаг. Ялангуяа нарийн мэргэжил, шинжлэх ухаан, технологийн чиглэлээр суралцах хүсэлтэй залууст сургуулийн бодит нөөц, судалгааны орчин чухал.

    Гэхдээ гадаадын бүх их сургууль Монголын их сургуулиас чанартай гэсэн үг биш. Сургуулийн магадлан итгэмжлэл, хөтөлбөрийн агуулга, төгсөгчдийн үр дүнг тусад нь шалгах шаардлагатай.

    Монголдоо суралцахын давуу тал

    Монголдоо суралцахад гэр бүл, нийгмийн орчноосоо холдохгүй, амьдрах зардлаа харьцангуй бага байлгах боломж зарим оюутанд бий.

    Мөн Монголын хөдөлмөрийн зах зээл, байгууллагын соёл, мэргэжлийн харилцааг суралцах хугацаандаа таньж мэдэх давуу талтай.

    Тухайлбал, Монголд ажиллах зорилготой хуульч, багш, төрийн удирдлага болон орон нутгийн хөгжлийн чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн хувьд дотоодын эрх зүйн тогтолцоо, хэл, соёл, практик орчинтой нягт холбоотой сургалт онцгой ач холбогдолтой байж болно.

    Гэхдээ Монголын бүх хөтөлбөр ижил чанартай биш. Элсэх сургуулийнхаа багшлах бүрэлдэхүүн, дадлагын боломж, сургалтын орчныг харьцуулан судлах хэрэгтэй.

    Дипломоос илүү чадвар чухал уу?

    Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын 2025 оны Education at a Glance тайланд OECD-ийн орнуудад дээд боловсрол эзэмшсэн ажиллагчид бүрэн дунд боловсролтой ажиллагчдаас дунджаар 54 хувиар өндөр орлоготой байгааг тэмдэглэжээ.

    Гэхдээ энэ нь Монголын төгсөгчдийн цалингийн үзүүлэлт биш бөгөөд гадаадад сурсан хүн Монголд сурсан хүнээс 54 хувиар өндөр цалин авна гэсэн үг огт биш.

    Түүнчлэн мэргэжлийн чиглэл, ур чадвар, ажлын туршлага, тухайн улсын хөдөлмөрийн зах зээлийн нөхцөлөөс орлогын ялгаа хамаардаг.

    Иймээс дипломын нэрээс гадна төгсөгч яг юу хийж чаддаг болсон бэ гэдэг асуулт чухал юм.

    Гадаадад сурахад тооцох ёстой далд зардлууд

    Сургалтын төлбөрөөс гадна байр, хоол, эрүүл мэндийн даатгал, тээвэр, виз, нислэг, сурах бичиг, валютын ханшийн өөрчлөлт зэрэг зардал гардаг.

    Тэтгэлэгтэй оюутан ч тэтгэлэг нь яг юуг санхүүжүүлэхийг шалгах хэрэгтэй. Зарим тэтгэлэг зөвхөн сургалтын төлбөрийг, зарим нь амьжиргааны зардлын тодорхой хэсгийг хамардаг.

    Мөн суралцах хугацаандаа ажил хийх боломж улс бүрийн визийн нөхцөл, сургалтын ачааллаас хамаарч ялгаатай.

    OECD-ийн 2026 оны тайланд Канад, Австрали, Их Британи зэрэг орон олон улсын оюутантай холбоотой зарим шаардлагаа чангатгасан тухай дурджээ. Иймээс хэдэн жилийн өмнөх зөвлөгөөгөөр виз, санхүүгийн төлөвлөгөөгөө гаргах нь эрсдэлтэй.

    Гадаадад сураад заавал тэндээ үлдэх ёстой юу?

    Гадаадад суралцах нь заавал гадаадад амьдрах шийдвэр биш.

    Олон улсын мэдлэг, туршлага эзэмшээд Монголдоо ирж ажиллах, бизнес эрхлэх, судалгаа хийх, шинэ технологи нэвтрүүлэх боломж бий.

    Нөгөө талаар Монголдоо бакалавраа төгсөөд магистр, докторын түвшинд гадаадад үргэлжлүүлэн суралцах нь бас нэг хувилбар.

    Өөрөөр хэлбэл, Монголдоо сурах болон гадаадад сурах нь бие биеэ үгүйсгэсэн хоёр зам биш. Харин боловсролын өөр өөр үе шатанд хослуулж болох сонголтууд юм.

    Залууст өгөх таван асуулт

    Их сургуулиа сонгохын өмнө өөрөөсөө дараах асуултыг асуугаарай.

    1. Би яг ямар мэргэжил эзэмшихийг хүсэж байна вэ?
    2. Миний сонгосон сургууль тэр мэргэжлээр ямар бодит боломж олгодог вэ?
    3. Сургалтын болон амьдрах нийт зардлыг санхүүжүүлж чадах уу?
    4. Төгсөөд хаана, ямар ажил хийхийг хүсэж байна вэ?
    5. Энэ сонголт миний сонирхол, чадвар, амьдралын зорилготой нийцэж байна уу?

    Дүгнэлт

    Гадаадад сурах нь өөрөө амжилтын баталгаа биш. Монголдоо сурах нь ч боломжоо хязгаарлаж буй хэрэг биш.

    Хамгийн чухал нь хаана сурахдаа бус, юу сурах, хэрхэн суралцах, эзэмшсэн мэдлэгээ юунд ашиглахдаа оршино.

    Ирээдүйгээ сонгохдоо бусдын нэр хүнд, хүлээлтийг дагахаас илүү өөрийн зорилго, санхүүгийн бодит боломж, сургалтын чанарт тулгуурлан шийдвэр гаргах нь зүйтэй.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. OECD (2025). Education at a Glance 2025: OECD Indicators. doi.org/10.1787/1c0d9c79-en
    2. OECD (2025). What are the earnings advantages to education? oecd.org
    3. OECD (2026). Education at a Glance 2026 — What is the profile of international students and how is mobility evolving? oecd.org

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэл нь олон улсын судалгааны эх сурвалжид тулгуурласан ерөнхий мэдээлэл болно. Сургалтын төлбөр, тэтгэлэг, визийн нөхцөлийг сонгосон сургууль болон тухайн улсын албан ёсны байгууллагаас нягтлах шаардлагатай.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Багш нар яагаад ажлаасаа халширч байна вэ?

    Багш нар яагаад ажлаасаа халширч байна вэ?

    Багшийн ажлын өдөр хонх дуугарснаар дуусдаггүй. Хичээлээ зааж дуусаад дараагийн өдрийн төлөвлөгөөгөө боловсруулах, сурагчдын ажлыг шалгах, эцэг эхтэй харилцах, тайлан бичих зэрэг олон үүрэг үргэлжилдэг. Энэ бүхний цаана багшийн сэтгэл зүй, ажлын ачаалал, мэргэжлийн үнэ цэнийн асуудал оршиж байна.

    Боловсролын чанарын тухай ярихдаа бид сурагчдын сурлагын амжилт, сургалтын хөтөлбөр, шалгалтын үр дүнг голчлон авч үздэг. Харин энэ бүхнийг хэрэгжүүлж буй багш ямар нөхцөлд ажиллаж, өөрийгөө хэрхэн мэдэрч байгааг хангалттай анзаардаг уу?

    Багшийн мэргэжлийн ядаргаа буюу burnout нь дэлхийн боловсролын салбарт анхаарал татсан асуудлын нэг болоод байна.

    Мэргэжлийн ядаргаа гэж юу вэ?

    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (WHO) мэргэжлийн ядаргааг ажлын байран дахь удаан хугацааны стрессийг амжилттай зохицуулж чадаагүйгээс үүдэлтэй үзэгдэл гэж тодорхойлдог.

    Энэ нь үндсэн гурван шинжээр илэрдэг.

    • Бие, сэтгэлийн эрч хүч шавхагдаж, туйлдсан мэт мэдрэмж төрөх.
    • Ажилдаа хөндий, сөрөг хандлагатай болох.
    • Өөрийн мэргэжлийн үр бүтээмж буурсан мэт мэдрэх.

    WHO мэргэжлийн ядаргааг бие даасан өвчин гэж бус, хөдөлмөр эрхлэлттэй холбоотой үзэгдэл гэж ангилсан байдаг.

    Иймээс багшийн ядаргааг зүгээр л амралт дутсантай адилтгах нь өрөөсгөл юм.

    Багшийн ажлын ачаалал зөвхөн хичээл заахаар хязгаарлагддаггүй

    Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын 2024 оны TALIS олон улсын судалгаанд 55 боловсролын тогтолцооны 280 мянга орчим багш, боловсролын ажилтан оролцжээ.

    Судалгааны үр дүнгээр OECD-ийн хамрагдсан боловсролын тогтолцоонд багш нарын ойролцоогоор тал хувь нь захиргааны ажлын хэт ачааллыг ажлын стрессийн эх үүсвэр гэж үзсэн байна.

    Энэ нь багшийн хөдөлмөр зөвхөн танхимд хичээл заах цагтай тэнцүү биш болохыг харуулдаг.

    Хичээлийн бэлтгэл, сурагчдын үнэлгээ, бичиг баримт, тайлан, хурал, эцэг эхтэй харилцах ажил нь багшийн өдөр тутмын хөдөлмөрийн нэг хэсэг юм.

    Сэтгэл зүйн ачаалал хаанаас үүсдэг вэ?

    Багш өдөр бүр өөр өөр зан төлөв, суралцах хэрэгцээ, гэр бүлийн орчинтой хүүхдүүдтэй ажилладаг.

    Нэг ангид суралцах чадвар, анхаарал төвлөрөл, харилцааны онцлогоороо ялгаатай сурагчид байх нь хэвийн үзэгдэл. Харин тэдгээрийн хэрэгцээнд нийцүүлэн сургалтыг зохион байгуулахад цаг хугацаа, арга зүй, мэргэжлийн дэмжлэг шаардлагатай.

    OECD-ийн TALIS 2024 судалгаагаар ангийн сахилга бат, сурагчдын зан үйлийн хүндрэл, тусгай хэрэгцээнд тохируулан ажиллах шаардлага нь багшийн стрессийн чухал хүчин зүйлсийн нэг байна.

    Гэхдээ үүнийг сурагчдыг буруутгах үндэслэл гэж ойлгож болохгүй. Харин багшид туслах мэргэжилтэн, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, арга зүйн дэмжлэг шаардлагатайг илэрхийлж байна.

    Цалин чухал, гэхдээ ганц шалтгаан биш

    Багшийн цалин, нийгмийн баталгаа нь мэргэжлийн үнэ цэн, хөдөлмөрийн нөхцөлтэй салшгүй холбоотой.

    Гэхдээ мэргэжлийн ядаргааг зөвхөн цалингийн хэмжээгээр тайлбарлах боломжгүй.

    TALIS 2024 судалгаанд багшийн стресс нь байнга өөрчлөгдөж буй шаардлагыг хангалттай дэмжлэггүй хэрэгжүүлэх нөхцөлтэй холбоотой байгааг онцолжээ.

    Өөрөөр хэлбэл, сургалтын шинэчлэл, үнэлгээний өөрчлөлт, нэмэлт үүрэг хариуцлага нь багшид мэргэжлийн дэмжлэггүйгээр ирвэл ажлын дарамтыг нэмэгдүүлж болзошгүй.

    Багшийн хөдөлмөрийг үнэлэхдээ цалин хөлсөөс гадна ажлын орчин, удирдлагын дэмжлэг, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.

    Сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар яагаад чухал вэ?

    Багшийн ажил нь зөвхөн мэдлэг дамжуулах бус, хүнтэй харилцах хөдөлмөр юм.

    Сурагчдын маргааныг зохицуулах, ангийн уур амьсгалыг тайван байлгах, эцэг эхтэй ойлголцох, өөрийн бухимдлыг зохистой илэрхийлэх зэрэгт сэтгэл хөдлөлийн зохицуулалт чухал үүрэгтэй.

    Сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан буюу EQ нь өөрийн болон бусдын сэтгэл хөдлөлийг таньж ойлгох, зохицуулахтай холбоотой чадваруудыг хамардаг.

    Эдгээр чадвар багшид стресстэй нөхцөлд илүү зохистой хариу үйлдэл үзүүлэхэд тусалж болно.

    Гэвч сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан өндөр байх нь багшийг мэргэжлийн ядаргаанаас бүрэн хамгаална гэсэн үг биш.

    Ажлын ачаалал хэт өндөр, дэмжлэг хангалтгүй үед чадварлаг, туршлагатай багш ч туйлдаж болно.

    Иймээс багшийн стрессийг зөвхөн хувь хүний тэсвэр хатуужил, сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвараар шийдэх боломжгүй.

    Мэргэжлийн ядаргаа сурагчдад нөлөөлөх үү?

    Багшийн сэтгэл зүйн байдал нь сургалтын орчинтой холбоотой.

    Ажлын ачаалал, стресс нэмэгдэхэд хичээлийн бэлтгэл, сурагч бүрд анхаарал хандуулах боломж, багш-сурагчийн харилцаанд хүндрэл үүсэж болзошгүй.

    Гэхдээ ядарсан багш бүр муу хичээл заадаг гэж дүгнэх нь буруу.

    Харин багшийн сайн сайхан байдал, ажлын нөхцөлийг хамгаалах нь сурагчдын суралцах таатай орчныг бүрдүүлэх нэг нөхцөл юм.

    Монголын боловсролын салбарт юуг анхаарах вэ?

    Олон улсын судалгааны үр дүнг Монголын бүх багшид шууд хамааруулан дүгнэх боломжгүй. Монголын багш нарын мэргэжлийн ядаргааны түвшин, шалтгааныг тогтооход үндэсний хэмжээний төлөөлөх чадвартай судалгаа шаардлагатай.

    Гэхдээ манай боловсролын байгууллагууд дараах асуудлыг бодлогын түвшинд авч үзэх боломжтой.

    Нэгдүгээрт, багшийн үндсэн ажилтай шууд холбоогүй, давхардсан тайлан, бичиг баримтын ачааллыг үнэлж бууруулах.

    Хоёрдугаарт, багшид сэтгэл зүйн болон арга зүйн дэмжлэг авах боломж бүрдүүлэх.

    Гуравдугаарт, сургуулийн удирдлага багшийн санал бодлыг сонсож, шийдвэр гаргалтад оролцуулах.

    Дөрөвдүгээрт, шинэ болон туршлага багатай багш нарт зөвлөн туслах тогтолцоог хөгжүүлэх.

    Тавдугаарт, багшийн хөдөлмөрийн үнэлэмж, цалин хөлс, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг бодит хэрэгцээнд нийцүүлэх.

    Багш нар бүгд ажлаасаа халширсан уу?

    Үгүй.

    TALIS 2024 судалгаагаар OECD-ийн боловсролын тогтолцоонуудын багш нарын бараг 90 хувь нь ажилдаа ерөнхийдөө сэтгэл хангалуун гэж хариулжээ.

    Энэ бол чухал баримт.

    Багшийн мэргэжилд утга учир, сэтгэл ханамж, хүүхдийн хөгжлөөс урам авах боломж хэвээр байна.

    Харин мэргэжилдээ дуртай байх нь ажлын хэт ачааллыг хязгааргүй даах ёстой гэсэн үг биш юм.

    Дүгнэлт: Багшийг хамгаалах нь боловсролын чанарыг хамгаалах асуудал

    Багшийн мэргэжлийн ядаргаа нь зөвхөн хувь хүний асуудал биш. Ажлын зохион байгуулалт, удирдлагын дэмжлэг, нийгмийн үнэлэмж, боловсролын бодлоготой холбоотой олон талт асуудал юм.

    Багшаас өндөр үр дүн шаардахын зэрэгцээ тэр үр дүнд хүрэх нөхцөлийг бүрдүүлэх нь чухал.

    Бид хүүхэд бүрийг чанартай боловсрол эзэмшээсэй гэж хүсдэг. Тэгвэл тэр боловсролыг олгож буй багш өөрөө ямар нөхцөлд ажиллаж байгааг асуух цаг болжээ.

    NOMAD NATION | Боловсрол ба нийгэм

    Эх сурвалж

    1. World Health Organization — Burn-out an occupational phenomenon, ICD-11.
    2. OECD — Results from TALIS 2024: The State of Teaching (2025).
    3. OECD — The Demands of Teaching, TALIS 2024.
    4. UNESCO — Global Report on Teachers (2024).
  • Монгол хүүхдүүд яагаад дэлгэцээс салж чадахгүй байна вэ?

    Монгол хүүхдүүд яагаад дэлгэцээс салж чадахгүй байна вэ?

    Ухаалаг утас хүүхдийн амьдралын салшгүй хэсэг болжээ. Гэвч хүүхэд дэлгэцийн өмнө удаан суух нь зөвхөн түүний хүсэл сонирхлоос шалтгаалдаг уу, эсвэл насанд хүрэгчид бидний анзаараагүй өөр шалтгаан бий юу?

    Өглөө сэрээд утсаа шалгах, хоол идэхдээ бичлэг үзэх, хичээлээ хийж байхдаа цахим тоглоом тоглох, унтахын өмнө олон нийтийн сүлжээ үзэх нь зарим хүүхдийн өдөр тутмын дадал болж байна.

    Хүүхдээ утаснаас холдуулах гэсэн эцэг эхчүүдийн оролдлого маргаан, бухимдлаар төгсөх нь ч бий.

    Гэхдээ энэ асуудлыг хүүхдийн сахилга бат муудсанаар тайлбарлах нь өрөөсгөл юм.

    Монгол хүүхдүүдийн цахим хэрэглээ ямар түвшинд байна вэ?

    НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн Монгол дахь төлөөлөгчийн газар 2025 оны тавдугаар сард нийтэлсэн мэдээлэлдээ Монголын хүүхэд, өсвөр үеийнхний 90 гаруй хувь нь интернэт болон олон нийтийн сүлжээг өдөр тутам ашиглаж байгааг дурджээ.

    Мөн уг мэдээлэлд дурдсан судалгаагаар эцэг эхчүүдийн 91 хувь нь хүүхдээ цахим аюулд өртөөгүй гэж үзсэн байхад хүүхдүүдийн 87 хувь нь цахим орчинд ямар нэг хэлбэрийн хүчирхийлэл, дарамттай тулгарсан гэж мэдээлсэн байна.

    Эдгээр тоо нь дэлгэцийн хэт хэрэглээний тархалтыг шууд хэмжээгүй боловч хүүхдийн цахим орчин дахь аюулгүй байдал, эцэг эхийн хяналт, ойлголтын зөрүүг анхаарах шаардлагатайг харуулж байна.

    Хүүхдүүд яагаад утсаа дахин дахин шалгадаг вэ?

    Богино бичлэг, цахим тоглоом, олон нийтийн сүлжээний зарим платформ хэрэглэгчийн анхаарлыг удаан хадгалах зарчмаар бүтээгдсэн байдаг.

    Дараагийн бичлэг автоматаар эхлэх, тасралтгүй гүйлгэх боломж, шинэ мэдэгдэл ирэх, тоглоомын шагнал авах зэрэг нь хэрэглээг үргэлжлүүлэхэд нөлөөлж болно.

    Америкийн Хүүхдийн эмч нарын академийн 2026 оны зөвлөмжид платформын дизайн, агуулгын чанар, гэр бүлийн дадал, хүүхдийн хөгжлийн онцлогийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатайг онцолжээ.

    Өөрөөр хэлбэл, хүүхэд утсаа тавьж чадахгүй байгаа нь заавал донтолттой гэсэн үг биш. Харин хэрэглээгээ зохицуулах чадвар, хүрээлэн буй орчин, платформын онцлог зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлж болно.

    Дэлгэцийн хэрэглээ хүүхдийн хөгжилд хэрхэн нөлөөлөх вэ?

    Дэлгэцийн хэрэглээ өөрөө бүх тохиолдолд хортой гэсэн үг биш. Цахим орчин хүүхдэд мэдлэг олж авах, бүтээлчээр ажиллах, бусадтай харилцах боломж олгодог.

    Гэхдээ хэт удаан, зохицуулалтгүй хэрэглээ нь хүүхдийн унтах цаг, хөдөлгөөн, гэр бүлийн харилцаа, хичээл хийх дадалд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй.

    НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн 2025 оны Childhood in a Digital World тайланд цахим технологийн нөлөө нь зөвхөн дэлгэцийн өмнө өнгөрүүлсэн хугацаанаас бус, хүүхэд ямар агуулга үзэж, ямар туршлага хуримтлуулж байгаагаас ихээхэн хамаардаг болохыг онцолжээ.

    Тиймээс хүүхэд өдөрт хэдэн цаг утас ашиглаж байгааг хэмжихийн зэрэгцээ юу үзэж, яагаад үзэж, түүний улмаас ямар үйл ажиллагаа хойшлогдож байгааг анзаарах нь чухал.

    Хүүхэд хэдэн цаг дэлгэц үзэж болох вэ?

    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын зөвлөмжөөр:

    • Нэг хүртэлх насны хүүхдэд дэлгэц үзүүлэхийг зөвлөдөггүй.
    • Нэг настай хүүхдэд хөдөлгөөнгүй сууж дэлгэц үзэхийг зөвлөдөггүй.
    • Хоёр настай хүүхдийн дэлгэцийн хэрэглээ өдөрт нэг цагаас хэтрэхгүй байх, боломжтой бол түүнээс бага байх нь зохистой.
    • Гурав, дөрвөн настай хүүхдийн хувьд мөн өдөрт нэг цагаас хэтрүүлэхгүй байхыг зөвлөдөг.

    Харин сургуулийн насны хүүхэд, өсвөр үеийнхэнд бүх нөхцөлд тохирох нэг цагийн хязгаар тогтоохоос илүү хэрэглээний зорилго, агуулга, нойр, хөдөлгөөн, суралцах үйл ажиллагаатай хэрхэн уялдаж байгааг харгалзах нь зүйтэй гэж Америкийн Хүүхдийн эмч нарын академи зөвлөж байна.

    Эцэг эхчүүд юу хийж болох вэ?

    Хүүхдийн утсыг шууд хураах, загнах, хориглох нь асуудлыг дангаараа шийдэхгүй байж болно.

    Харин гэр бүлийн хэмжээнд дараах дадлыг хэвшүүлэх боломжтой.

    Нэгдүгээрт, хамтын дүрэм тогтоох. Хоолны ширээний ард, унтахын өмнө, гэр бүлийн ярилцлагын үеэр утас хэрэглэхгүй байх дүрмийг хүүхэд, том хүн ялгаагүй мөрдөх хэрэгтэй.

    Хоёрдугаарт, орлуулах үйл ажиллагаа бий болгох. Хөгжим тоглох, зураг зурах, ном унших, спорт, шатар, гадаа тоглох зэрэг нь хүүхдийн чөлөөт цагийг утга учиртай өнгөрүүлэх боломж олгоно.

    Гуравдугаарт, үзэж буй агуулгыг сонирхох. Хүүхэд ямар тоглоом тоглож, ямар бичлэг үзэж байгааг асууж ярилцах нь зөвхөн хориглохоос илүү үр дүнтэй харилцааны эхлэл байж болно.

    Дөрөвдүгээрт, томчууд өөрсдөө үлгэрлэх. Хүүхдэд утсаа тавихыг шаардахын зэрэгцээ эцэг эхчүүд өөрсдийн дэлгэцийн хэрэглээг анзаарах шаардлагатай.

    Тавдугаарт, унтах орчныг хамгаалах. Унтахаас нэг цагийн өмнө дэлгэцийн хэрэглээг зогсоож, унтлагын өрөөнд төхөөрөмж байрлуулахгүй байхыг Америкийн Хүүхдийн эмч нарын академи зөвлөж байна.

    Сургууль ямар үүрэгтэй вэ?

    Хүүхдийн цахим хэрэглээ зөвхөн гэр бүлийн асуудал биш.

    Сургуулиуд цахим аюулгүй байдал, мэдээллийг шүүн тунгаах чадвар, цахим орчны ёс зүй, хувийн мэдээллээ хамгаалах мэдлэгийг сурагчдад эзэмшүүлэх боломжтой.

    Мөн хөгжим, дүрслэх урлаг, биеийн тамир, клуб, дугуйлан зэрэг хүүхэд биечлэн оролцдог үйл ажиллагаа нь дэлгэцээс гадуурх сонирхлыг дэмжих ач холбогдолтой.

    Дүгнэлт: Утсыг нь хураах уу, дадлыг нь өөрчлөх үү?

    Хүүхдийг технологиос бүрэн тусгаарлах нь өнөөгийн нийгэмд бодитой шийдэл биш.

    Харин хүүхдэд цахим хэрэглээгээ ухамсартай зохицуулах, мэдээллийг ялган таних, чөлөөт цагаа олон төрлийн үйл ажиллагаанд хуваарилах чадвар эзэмшүүлэх нь илүү урт хугацааны ач холбогдолтой.

    Хүүхдийг дэлгэцээс холдуулах хамгийн зөв арга нь зөвхөн утсыг нь хураах биш, дэлгэцээс гаднах амьдралыг нь илүү сонирхолтой, утга учиртай болгох явдал юм.

    NOMAD NATION | Боловсрол ба гэр бүл

    Эх сурвалж

    1. UNICEF Mongolia — Хүүхдийн цахим аюулгүй байдал, 2025
    2. UNICEF Innocenti — Childhood in a Digital World, 2025
    3. WHO — Бага насны хүүхдийн дэлгэцийн хэрэглээний зөвлөмж
    4. AAP — Гэр бүлийн цахим хэрэглээний төлөвлөгөө, 2026
  • Цалин нэмэгдлээ. Харин амьдрал сайжрав уу?

    Цалин нэмэгдлээ. Харин амьдрал сайжрав уу?

    　　Цалин нэмэгдэнэ гэх мэдээ сонсох бүрд хүмүүсийн сэтгэлд бага ч гэсэн найдвар төрдөг. Өр зээлээ нимгэлэх, хүүхдийнхээ хэрэгцээнд хүрэлцэх, хойшлуулсан зүйлээ авах, эсвэл ердөө л сарын эцэст мөнгөгүй үлдэхгүй байх гэсэн энгийн хүсэл хүн бүрд бий. Гэвч нэмэгдсэн цалин амьдралд мэдэгдэхээс өмнө хүнс, үйлчилгээ, өдөр тутмын хэрэглээний зардалд шингээд алга болчихдог тухай яриа бидэнд танил болжээ.

    　　Монголчууд бид цалин, тэтгэвэр нэмэх тухай олон жил ярьж ирсэн. Нэмэх шаардлага ч байсан, одоо ч бий. Гагцхүү цалингийн өсөлт иргэдийн амьдралын чанарт хэрхэн нөлөөлж байгааг төдийлөн нухацтай авч үздэггүй нь анзаарагддаг. Төсөвт хэдэн тэрбум төгрөг тусгасан, цалинг хэдэн хувиар өсгөсөн тухай мэдээлэл хангалттай гардаг атлаа тэр мөнгө айл өрхийн амьдралд ямар өөрчлөлт авчирсныг хэмжиж, тайлбарлах нь харьцангуй ховор.

    　　Монголбанкны мэдээллээр 2026 оны есдүгээр сард жилийн инфляц 12.9 хувьд хүрсэн байна. Энэ нь хэрэглээний бараа, үйлчилгээний үнийн ерөнхий түвшин өмнөх оны мөн үеэс өссөнийг илэрхийлнэ. Ийм нөхцөлд цалингийн нэмэгдлийг зөвхөн мөнгөн дүнгээр нь харах боломжгүй. Хэрэв хүний орлого 10 хувиар өссөн байхад хэрэглээний үнэ түүнээс илүү нэмэгдсэн бол тухайн хүн өмнөхөөсөө илүү их мөнгө авч байгаа ч худалдан авах чадвар нь буурсан байх боломжтой.

    　　Эндээс бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй болж байна. Нэрлэсэн цалин өсөх, бодит орлого нэмэгдэх хоёр өөр ойлголт юм. Нэг сая төгрөгийн цалинтай хүн зуун мянган төгрөг нэмж авлаа гэхэд тэр мөнгөөр өмнө нь авч байсан хүнс, хэрэглээгээ ч гүйцэд хангаж чадахгүй бол нэмэгдлийн үр өгөөж хаана байна вэ? Мэдээж хүн бүрийн орлого, хэрэглээ, амьдралын нөхцөл харилцан адилгүй. Тиймээс цалингийн өсөлт бүх хүнд ижил нөлөө үзүүлнэ гэж ойлгож болохгүй.

    　　Нөгөө талаар манай нийгэмд хөдөлмөрийн үнэлэмжийн тухай асуудал бий. Өглөөнөөс орой хүртэл ажилладаг хэрнээ амьдралынхаа наад захын хэрэгцээг хангахад хүндрэлтэй байгаа иргэд цөөнгүй. Тэдний зарим нь үндсэн ажлынхаа хажуугаар нэмэлт орлого олох шаардлагатай болдог. Ийм нөхцөлд хүн өөрийгөө хөгжүүлэх, гэр бүлдээ цаг гаргах, амарч нөхөн сэргэх боломжоо алдаж эхэлнэ. Эцэстээ хөдөлмөр эрхэлж байгаа атлаа амьдралын баталгаагаа бүрдүүлж чадахгүй байх нь нийгмийн томоохон асуудал болж хувирдаг.

    　　Бид хөгжлийг ихэвчлэн эдийн засгийн өсөлт, төсвийн орлого, бүтээн байгуулалт, хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээр төсөөлдөг. Эдгээр нь мэдээж чухал үзүүлэлт. Гэхдээ улс орны хөгжил иргэдийн өдөр тутмын амьдралд мэдрэгдэхгүй бол тэр өсөлтийн үр шим хэнд хүрч байгааг эргэн харахаас өөр аргагүй.

    　　Хүн хөдөлмөрлөснийхөө үр дүнд зөвхөн өнөөдрийн хоолоо залгуулаад зогсохгүй ирээдүйдээ итгэлтэй амьдрах боломжтой байх учиртай. Үр хүүхдээ чанартай боловсрол эзэмшүүлэх, эрүүл мэнддээ анхаарах, орон байртай болох, соёл урлагийн үйлчилгээ хүртэх, өөрийн сонирхол, авьяас чадварыг хөгжүүлэх боломж нь амьдралын чанарын салшгүй хэсэг. Гэтэл орлогынхоо дийлэнхийг зайлшгүй хэрэглээнд зарцуулдаг өрхийн хувьд эдгээр хэрэгцээ хойш тавигдсаар байдаг.

    　　Цалин нэмэх нь буруу бодлого биш. Харин цалин нэмэхийн зэрэгцээ үнийн өсөлтийг тогтворжуулах, хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх, ажлын байрны чанарыг сайжруулах, иргэдийн санхүүгийн дарамтыг бууруулах бодлого хамт хэрэгжих шаардлагатай. Эдгээрийг салангид авч үзвэл өнөөдрийн нэмэгдэл маргаашийн хэрэглээнд шингэж, хэсэг хугацааны дараа бид дахин цалин нэмэх тухай ярьж эхэлнэ.

    　　Түүнчлэн иргэдийн амьжиргааг дундаж цалингаар хэмжих нь хангалтгүй. Дундаж үзүүлэлтийн цаана өндөр болон бага орлоготой өрхүүдийн ялгаа нуугдаж байдаг. Хот, хөдөөгийн амьжиргааны өртөг, орон сууцны зээлтэй болон түрээсийн байранд амьдардаг өрхийн нөхцөл ч өөр. Тиймээс төрийн бодлогын үр дүнг үнэлэхдээ иргэдийн бодит худалдан авах чадвар, өрхийн орлого зарлагын харьцаа, хуримтлал үүсгэх боломж зэрэг үзүүлэлтийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай юм.

    　　Хөгжсөн улс орнуудын туршлагаас харахад иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх асуудал нь зөвхөн цалин нэмэх шийдвэрээр хязгаарлагддаггүй. Боловсрол, эрүүл мэнд, орон сууц, нийтийн үйлчилгээний хүртээмж, хөдөлмөрийн бүтээмж, нийгмийн хамгааллын тогтолцоо харилцан уялдаатай байж үр дүн гардаг. Монгол Улсад ч энэ асуудлыг илүү өргөн хүрээнд авч үзэх цаг болжээ.

    　　Эцэст нь хэлэхэд, цалин нэмэгдсэн тухай мэдээ иргэдэд найдвар төрүүлэх нь зүй ёсны хэрэг. Харин тэр найдвар бодит амьдрал дээр биелж байгаа эсэх нь хамгийн чухал. Хүн хөдөлмөрлөснийхөө хэрээр амьдралаа дээшлүүлж, үр хүүхдийнхээ ирээдүйд санаа зовох нь багасаж, маргаашдаа итгэлтэй болж байвал цалингийн өсөлт жинхэнэ утгаараа үр дүнгээ өгч байна гэсэн үг.

    　　Тиймээс цалин нэмэгдсэн эсэхээс гадна нэмэгдлийн үр шим иргэдэд хэрхэн хүрч байгааг асууж, хэмжиж, бодлогоо түүнд нийцүүлэн өөрчилж байх шаардлагатай. Учир нь улс орны хөгжлийн эцсийн зорилго нь зөвхөн эдийн засгийн үзүүлэлт өсгөх бус, иргэдийнхээ амьдрах боломжийг сайжруулахад орших учиртай.

    NOMAD NATION
    Үзэл санаа • Нийгэм • Ирээдүй