Монгол хүүхдүүд яагаад ном уншихаа больж байна вэ?

NOMAD NATION | Боловсрол • Хүүхдийн хөгжил • Нийгэм

Гар утсаа барьсан хүүхэд, номын тавиурын өмнө зогссон хүүхэд хоёрын аль нь өнөөгийн Монголын боловсролын дүр төрхийг илүү сайн илэрхийлэх вэ?

Сүүлийн жилүүдэд хүүхдүүд ном уншихаа больсон, цахим хэрэглээнд хэт автсан гэх яриа түгээмэл сонсогдох болсон. Гэхдээ энэ дүгнэлтийг шууд үнэн гэж үзэхээс өмнө нэг чухал асуулт тавих шаардлагатай.

Монгол хүүхдүүд үнэхээр ном уншихаа больсон уу, эсвэл унших орчин, дадал, мэдээлэл хүлээн авах хэлбэр нь өөрчлөгдсөн үү?

Энэ асуултад хариулахын тулд унших чадвар, унших сонирхол, номын хүртээмж, гэр бүлийн орчин, цахим хэрэглээний нөлөөг тус тусад нь авч үзэх хэрэгтэй.

1. Унших чадвар ба ном унших сонирхол хоёр өөр зүйл

Хүүхэд үсэг таньж, өгүүлбэр уншиж чаддаг байх нь уншсан зүйлээ бүрэн ойлгодог гэсэн үг биш.

Унших чадвар гэдэг нь мэдээллийг ойлгох, гол санааг ялгах, баримтыг харьцуулах, уншсан зүйлдээ үндэслэн дүгнэлт хийх зэрэг олон чадварыг хамардаг.

Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын PISA үнэлгээ нь 15 настай сурагчдын унших, математик, байгалийн ухааны мэдлэгээ бодит нөхцөлд хэрэглэх чадварыг судалдаг.

Монгол Улс PISA 2022 үнэлгээнд анх удаа оролцсон бөгөөд унших чадварын үзүүлэлтээр OECD-ийн дунджаас доогуур үр дүн үзүүлсэн.

Гэхдээ энэ үр дүнг Монгол хүүхдүүд ном уншихаа больсон гэсэн шууд нотолгоо гэж тайлбарлаж болохгүй. PISA нь зөвхөн сайн дурын ном унших давтамжийг бус, тодорхой насны сурагчдын унших чадварыг хэмждэг.

Тиймээс унших чадварын асуудлыг ном унших сонирхлын асуудалтай хольж ойлгохгүй байх нь чухал.

2. Гар утас номын өрсөлдөгч мөн үү?

Өнөөдрийн хүүхдүүд зөвхөн цаасан номоос мэдээлэл авдаггүй.

Тэд цахим ном уншиж, видео хичээл үзэж, мэдээлэл хайж, дуу сонсож, цахим орчинд харилцаж байна.

Энэ нь суралцах шинэ боломж нээж байгаа ч анхаарал сарниулах эрсдэл дагуулдаг.

Нэг талаас цахим төхөөрөмж хүүхдэд олон төрлийн мэдээлэл, сурах бичиг, толь бичиг, сургалтын материалд хүрэх боломж олгоно.

Нөгөө талаас тасралтгүй мэдэгдэл, богино бичлэг, тоглоом зэрэг нь удаан хугацаанд нэг зүйлд төвлөрөхөд саад болж болно.

UNESCO-ийн 2023 оны Дэлхийн боловсролын мониторингийн тайланд технологи боловсролд үр ашигтай байж болох ч түүний хэрэглээ тодорхой зорилго, зохистой зохицуулалттай байх шаардлагатайг онцолсон.

Гэхдээ дэлгэцийн хэрэглээ нэмэгдсэнээр Монгол хүүхдүүдийн ном унших сонирхол яг хэдэн хувиар буурсан тухай үндэсний хэмжээний баталгаатай мэдээлэлгүйгээр тоо хэлэх боломжгүй.

Асуудал нь дэлгэц өөрөө биш, түүнийг юунд, хэрхэн, хэр удаан ашиглаж байгаад оршино.

3. Хүүхэд ном унших дуртай болоход гэр бүл ямар үүрэгтэй вэ?

Хүүхдийн унших дадал зөвхөн сургуулийн хичээлээс эхэлдэггүй.

Гэртээ номтой байх, эцэг эхтэйгээ хамт унших, уншсан зүйлийнхээ тухай ярилцах зэрэг нь хүүхдийн хэл яриа, суралцах орчинд дэмжлэг болдог.

OECD-ийн PISA судалгаанууд гэр бүлийн нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл болон суралцах орчны ялгаа боловсролын үр дүнтэй холбоотойг олон жилийн турш харуулж ирсэн.

Гэхдээ эцэг эх бүр хүүхдэдээ ном худалдаж авах санхүүгийн боломжтой байдаггүй. Тиймээс унших дадлыг зөвхөн гэр бүлийн хариуцлага гэж үзэх нь шударга биш.

Номын сан, сургуулийн унших орчин, олон нийтийн боловсролын үйлчилгээ зэрэг нь энэ ялгааг багасгахад чухал үүрэгтэй.

Хүүхдэд “Ном унш” гэж шаардахаас илүү хамтдаа унших, сонирхсон сэдвээр нь ярилцах, өөрөөр нь ном сонгуулах нь хэрэгжүүлж болох энгийн алхмууд юм.

4. Номын сан зөвхөн ном хадгалдаг газар биш

Хүүхэд унших сонирхолтой байлаа ч тохирох ном олдохгүй бол тэр сонирхлоо хөгжүүлэхэд бэрхшээлтэй.

Номын хүртээмж гэдэг нь зөвхөн номын тоо биш. Насанд тохирсон агуулга, уншихад таатай орчин, номын санчийн дэмжлэг, хүртээмжтэй үйлчилгээ зэрэг олон хүчин зүйлээс бүрдэнэ.

Монголын хот, хөдөөгийн сургуулиудын номын сангийн нөхцөл харилцан адилгүй байж болно. Үүнийг бодитоор дүгнэхийн тулд сургуулийн номын сангийн сан хөмрөг, үйлчилгээ, хэрэглээний талаарх үндэсний хэмжээний мэдээлэл шаардлагатай.

Номын сан хүүхдэд зөвхөн сурах бичиг унших бус, өөрийн сонирхлоор шинэ ертөнц нээх боломж олгох ёстой.

Түүх, шинжлэх ухаан, адал явдал, спорт, урлаг, комикс гээд хүүхэд бүрийн сонирхол өөр.

Унших соёлыг хөгжүүлэхийн тулд энэ олон янз байдлыг хүлээн зөвшөөрөх нь чухал.

5. Ном уншихыг албадлага болговол яах вэ?

Заримдаа хүүхдэд ном уншихыг зөвхөн даалгавар, шалгалт, хуудасны тоотой холбон ойлгуулдаг.

Тухайлбал, “Өдөрт 20 хуудас унш”, “Энэ номыг заавал дуусга” гэх шаардлага тавьж болно.

Гэхдээ унших чадварыг хөгжүүлэх, унших сонирхлыг бий болгох хоёрын арга барил үргэлж ижил байх албагүй.

Хүүхэд өөрийн сонирхсон номыг сонгох, уншсан зүйлээ бусадтай ярилцах, асуулт асуух боломжтой байх нь унших үйл ажиллагааг илүү утга учиртай болгоно.

Номыг шийтгэл, албадлагын хэрэгсэл бус, танин мэдэх боломж гэж ойлгуулах хэрэгтэй.

Мөн бүх хүүхэд ижил хурдаар уншихгүй. Зарим хүүхэд унших чадварын бэрхшээлтэй, зарим нь өөрийн насанд тохирсон ном олж чадахгүй байж болно.

Иймээс хүүхдийн унших сонирхол бага байгааг шууд залхуурал гэж тайлбарлах нь өрөөсгөл юм.

6. Багш, эцэг эхчүүд юунаас эхэлж болох вэ?

Хүүхдийн унших дадлыг хөгжүүлэхэд заавал томоохон хөтөлбөр эхлүүлэх шаардлагагүй.

Нэгдүгээрт, хүүхдэд ном сонгох боломж олгох. Нас, сонирхол, унших чадварт нь тохирсон төрөл бүрийн ном санал болгох.

Хоёрдугаарт, унших цагийг тогтмол болгох. Богино хугацаанаас эхэлж, хүүхдийн нас, анхаарал төвлөрөлд тохируулах.

Гуравдугаарт, хамтдаа унших. Эцэг эх, багш хүүхэдтэйгээ уншсан зүйлийнх нь тухай ярилцах.

Дөрөвдүгээрт, номын сангийн хэрэглээг дэмжих. Сургуулийн болон нийтийн номын санг тогтмол ашиглах боломж бүрдүүлэх.

Тавдугаарт, цахим хэрэглээг зөв чиглүүлэх. Цахим ном, толь бичиг, танин мэдэхүйн материалыг ашиглахын зэрэгцээ анхаарал сарниулах хэрэглээг зохицуулах.

Эдгээр нь бүх хүүхдэд ижил үр дүн өгөх баталгаатай жор биш. Харин хүүхдийн унших орчныг сайжруулахад ашиглаж болох практик санаанууд юм.

7. Монголд цаашид юуг судлах шаардлагатай вэ?

Монгол хүүхдүүдийн ном унших сонирхол буурсан эсэхийг бодитоор тогтоохын тулд зөвхөн олон нийтийн сэтгэгдэл хангалтгүй.

Насны бүлэг бүрээр сайн дурын уншлагын давтамж, уншдаг материалын төрөл, номын сангийн хүртээмж, гэр бүлийн унших орчин, цахим хэрэглээний хэв маягийг судлах шаардлагатай.

Мөн хүүхдүүд ном уншихгүй байгаа шалтгааныг тэднээс өөрсдөөс нь асуух нь чухал.

Ном нь сонирхолгүй байна уу? Тохирох ном олдохгүй байна уу? Уншихад хүндрэлтэй байна уу? Эсвэл унших цаг, тайван орчин дутагдаж байна уу?

Эдгээр асуултад хариулж чадвал бодит хэрэгцээнд тохирсон шийдэл боловсруулах боломж нэмэгдэнэ.

Дүгнэлт: Хүүхдүүдийг буруутгах биш, унших боломжийг нь нэмэгдүүлэх хэрэгтэй

Монгол хүүхдүүд ном уншихаа бүрэн больсон гэж хэлэхэд хангалттай нотолгоо алга.

Харин унших чадвар, унших сонирхол, номын хүртээмж, цахим хэрэглээний талаар илүү нарийвчилсан судалгаа, бодлогын анхаарал шаардлагатай байна.

Ном унших соёл бол зөвхөн хүүхдийн хувийн дадал биш. Гэр бүл, сургууль, номын сан, боловсролын бодлого, нийгмийн орчны хамтын үр дүн юм.

Хүүхдээс “Яагаад ном уншихгүй байна вэ?” гэж асуухын зэрэгцээ насанд хүрэгчид бид “Унших дуртай болоход нь ямар боломж бүрдүүлж өгсөн бэ?” гэж өөрсдөөсөө асуух цаг болжээ.

---

Ашигласан эх сурвалж

1. OECD (2023). PISA 2022 Results — Mongolia Country Note. oecd.org
2. OECD (2023). PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. oecd.org
3. UNESCO (2023). Global Education Monitoring Report 2023 — Technology in Education: A Tool on Whose Terms? unesco.org
4. UNICEF. Early Childhood Development. unicef.org

Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэлд унших чадвар болон ном унших сонирхлыг тусад нь авч үзсэн. Монгол хүүхдүүдийн сайн дурын ном унших давтамж буурсан эсэхийг нотлох үндэсний хэмжээний цаг хугацааны харьцуулсан мэдээллийг энэхүү нийтлэлд ашиглаагүй. Тиймээс гарчиг нь судлах асуулт болохоос тогтоогдсон баримт биш юм. Нийтлэл дэх практик зөвлөмжүүд нь редакцийн санал болно.

Нүүр зураг: AI-аар бүтээсэн дүрслэл. Бодит хүүхэд, бодит сургуулийн гэрэл зураг биш.

NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.