NOMAD NATION | Нийгэм • Залуус • Ирээдүй
Гадаадад суралцах, ажиллах, амьдрах тухай яриа Монголын олон гэр бүлд танил болжээ.
Нэг нь Солонгост ажиллаж хуримтлал үүсгэхийг хүснэ. Нөгөө нь Японд мэргэжил эзэмшиж, туршлага хуримтлуулахыг зорьдог. Зарим нь Европт боловсрол эзэмших, хүүхдээ илүү таатай орчинд өсгөх боломж эрэлхийлнэ.
Гэхдээ гадаадад амьдрахыг хүсэж байгаа хүн бүр эх орноосоо бүрмөсөн явахыг хүсдэг гэсэн үг биш.
Залуусыг гадаад руу тэмүүлэхэд зөвхөн цалин нөлөөлж байна уу, эсвэл өөрийн хөдөлмөрөөр амьдралаа бүтээх боломж, боловсрол, амьдралын чанар, ирээдүйдээ итгэх итгэл илүү чухал уу?
Энэ асуултад хариулахын тулд сэтгэл хөдлөлөөс илүү судалгаа, бодит нөхцөл байдлыг авч үзэх шаардлагатай.
1. Гадаадад амьдарч буй монголчуудын тоо юу өгүүлдэг вэ?
Олон улсын шилжилт хөдөлгөөний байгууллага (IOM)-ын 2024 оны судалгаанд Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны 2023 оны тооцоогоор 210 мянга гаруй монгол иргэн хилийн чанадад оршин сууж байгааг дурджээ.
Гэхдээ энэ нь зөвхөн залуусын тоо биш. Мөн гадаадад амьдрах хүсэлтэй хүмүүсийн тоо ч биш.
Энэ үзүүлэлтэд суралцах, ажиллах, гэр бүлийн шалтгаанаар оршин суух зэрэг олон нөхцөл багтдаг.
Хилийн чанад дахь монголчуудын тооны тухай эх сурвалжууд өөр өөр аргачлал, хугацаа ашигладаг учраас хооронд нь шууд харьцуулахад болгоомжтой хандах шаардлагатай.
Хамгийн чухал нь гадаад руу шилжих хөдөлгөөн бодитой оршиж байгаа боловч үүнийг бүх залуус Монголд амьдрахыг хүсэхгүй болсны баталгаа гэж үзэж болохгүй.
2. Нэгдүгээр шалтгаан: Орлого, хөдөлмөрийн үнэлэмж
Хүн ажил хөдөлмөр эрхэлснийхээ үр дүнд амьдралын үндсэн хэрэгцээгээ хангаж, хуримтлал үүсгэж, ирээдүйгээ төлөвлөхийг хүсдэг.
IOM-ын Mongolia Country Strategy 2023–2027 баримт бичигт монголчуудын олон улсын шилжилт хөдөлгөөний гол хөдөлгөгч хүчин зүйлсээр өндөр орлого, амьдрах нөхцөл, боловсролын боломжийг нэрлэсэн байна.
Энэ нь зөвхөн цалингийн хэмжээний тухай асуудал биш.
Гадаадад өндөр цалин авах боломжтой ч байрны түрээс, татвар, даатгал, тээвэр, амьжиргааны бусад зардал өндөр байж болно.
Тиймээс гадаадад ажиллах боломжийг үнэлэхдээ нэрлэсэн цалингаас илүү бүх зардлаа төлсний дараа хэдий хэмжээний орлого үлдэхийг тооцох хэрэгтэй.
Мөн хөдөлмөрийн гэрээ, ажиллах зөвшөөрөл, нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал чухал.
Өндөр цалин амласан зар бүр бодит боломж гэсэн үг биш.
3. Хоёрдугаар шалтгаан: Боловсрол ба мэргэжлийн ирээдүй
Гадаадад суралцах хүсэл зөвхөн дипломтой болох зорилгоор хязгаарлагдахгүй.
Залуус шинэ хэл сурах, олон улсын орчинд ажиллах, судалгаа хийх, мэргэжлийн сүлжээ бий болгох, өөр соёлтой танилцахыг хүсдэг.
IOM-ын 2024 оны Diaspora Engagement Policy Baseline Study судалгаанд гадаад руу шилжих шалтгааны дотор боловсрол эзэмших зорилго 34.2 хувь, ажил эрхлэх зорилго 31.0 хувь гэж тусгагджээ.
Эдгээр хувь нь тухайн судалгаанд ашигласан шилжилт хөдөлгөөний шалтгааны ангилалд хамаарах бөгөөд Монголын нийт залуусын 34.2 хувь гадаадад сурахыг хүсдэг гэсэн утгагүй.
Гадаад боловсрол үнэ цэнтэй боломж байж болох ч сургалтын чанар, төлбөр, тэтгэлэг, амьдрах зардал, төгссөний дараах ажиллах эрхийг бодитоор судлах шаардлагатай.
Нөгөө талаар Монголд эзэмшсэн боловсрол, мэргэжлээрээ амжилттай ажиллах боломжийг хөгжүүлэх нь мөн адил чухал.
4. Гуравдугаар шалтгаан: Амьдралын чанар
Хүний амьдралын чанарыг зөвхөн орлогоор хэмжих боломжгүй.
Агаарын чанар, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, нийтийн тээвэр, орон сууц, хүүхдийн боловсрол, чөлөөт цаг, аюулгүй орчин зэрэг олон хүчин зүйл өдөр тутмын амьдралд нөлөөлдөг.
Ялангуяа гэр бүлтэй, бага насны хүүхэдтэй хүмүүсийн хувьд эдгээр асуудал гадаадад амьдрах шийдвэрт нөлөөлж болно.
Гэхдээ бүх улс, бүх хот ижил нөхцөлтэй биш.
Гадаадын зарим хотод амьдрах орчин таатай байж болох ч орон сууцны өндөр өртөг, үйлчилгээний хүртээмж, хэлний бэрхшээл, нийгмийн харилцааны хүндрэл тулгарч болно.
Тиймээс “гадаадад бүх зүйл сайхан” эсвэл “Монголд боломж байхгүй” гэсэн хоёр туйлын дүгнэлт аль аль нь бодит байдлыг бүрэн илэрхийлэхгүй.
5. Дөрөвдүгээр шалтгаан: Ирээдүйгээ төлөвлөх боломж
Залуу хүн өнөөдрийн ажлаасаа гадна тав, арван жилийн дараах амьдралаа төсөөлөхийг хүсдэг.
Мэргэжлээрээ өсөж дэвших боломжтой юу? Өөрийн хөдөлмөрөөр орон сууцтай болж чадах уу? Бизнес эхлүүлэхэд ямар нөхцөлтэй вэ? Хүүхдийнхээ боловсролыг хэрхэн хангах вэ?
Эдгээр асуултад итгэлтэй хариулт олдохгүй үед өөр орчинд боломж эрэлхийлэх шийдвэр төрж болно.
Гэхдээ Монголын залуусын ирээдүйдээ итгэх итгэл гадаад руу шилжих хүсэлтэй хэр хүчтэй холбоотойг тогтоохын тулд төлөөлөх чадвартай тусгай судалгаа хэрэгтэй.
Энэ холбоог батлагдсан тоон үр дүн мэтээр тайлбарлах нь зохисгүй.
6. Гадаадад амьдрахын нөгөө тал
Гадаадад амьдрах нь шинэ боломжийн зэрэгцээ бодит сорилтуудтай.
Хэлний бэрхшээл, соёлын ялгаа, гэр бүлээсээ хол байх, ганцаардал, ажлын байрны өрсөлдөөн, оршин суух эрхийн нөхцөл зэрэг асуудал тулгарч болно.
Зарим хүн мэргэжлээрээ ажиллах боломж олдог бол зарим нь диплом, туршлагаа хүлээн зөвшөөрүүлэхэд хүндрэлтэй тулгарч болно.
Ажиллах эрхийн тодорхой бус байдал, хууль бус зуучлал, хөдөлмөрийн мөлжлөгийн эрсдэлийг ч үл тоомсорлож болохгүй.
Тиймээс гадаадад ажиллах, суралцахаар төлөвлөж буй хүн виз, хөдөлмөрийн гэрээ, даатгал, татвар, сургалтын байгууллагын итгэмжлэл зэрэг мэдээллийг албан ёсны эх сурвалжаас шалгах шаардлагатай.
7. Гадаадад байгаа монголчууд эх орныхоо хөгжилд хувь нэмэр оруулж чадах уу?
Шилжилт хөдөлгөөнийг зөвхөн хүний нөөцийн алдагдал гэж үзэх нь учир дутагдалтай.
Гадаадад ажиллаж, суралцаж буй монголчууд шинэ мэдлэг, туршлага, мэргэжлийн харилцаа холбоо хуримтлуулах боломжтой.
Тэд эх орондоо эргэн ирж ажиллах, бизнес эхлүүлэх, судалгааны хамтын ажиллагаа байгуулах, алсаас үйлчилгээ үзүүлэх, хөрөнгө оруулах зэрэг олон хэлбэрээр оролцож болно.
IOM-ын диаспорагийн бодлогын судалгаа нь хилийн чанад дахь монголчуудтай тогтвортой харилцаа хөгжүүлэх, тэдний оролцоог дэмжих асуудлыг авч үздэг.
Иймээс Монгол Улсын хувьд зөвхөн хүмүүсийг буцааж ирүүлэх бус, хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран мэдлэг, туршлага, боломжийг нь эх оронтой холбох бодлого чухал юм.
8. Монголд залуусын боломжийг хэрхэн нэмэгдүүлэх вэ?
Залуусын шилжилт хөдөлгөөний асуудлыг хориглох, буруутгах аргаар шийдвэрлэх боломжгүй.
Харин Монголд амьдрах, ажиллах, суралцах бодит боломжийг нэмэгдүүлэх шаардлагатай.
Үүнд чанартай ажлын байр, мэргэжлийн өсөлт, хүртээмжтэй боловсрол, хөдөлмөрийн шударга нөхцөл, орон сууцны боломж, эрүүл аюулгүй орчин чухал.
Мөн гадаадад эзэмшсэн боловсрол, туршлагыг Монголд үнэлэх, эргэн ирж буй иргэдэд мэдээлэл, үйлчилгээний дэмжлэг үзүүлэх боломжийг хөгжүүлэх хэрэгтэй.
Хамгийн гол нь залуус эх орондоо үлдэх эсэхээ айдас, шахалтаар бус, бодит сонголтын үндсэн дээр шийдэх боломжтой байх явдал юм.
Дүгнэлт: Залуусыг үлдээхээс өмнө боломжийг нь бүтээх хэрэгтэй
Гадаадад суралцах, ажиллах, амьдрах хүсэл нь эх орноо хайрладаггүй гэсэн үг биш.
Зарим хүн түр хугацаанд туршлага хуримтлуулахыг хүсдэг. Зарим нь гэр бүлийн амьдралаа өөр орчинд бүтээхийг зорьдог. Зарим нь Монголдоо эргэн ирж, эзэмшсэн мэдлэгээ ашиглах төлөвлөгөөтэй байдаг.
Харин улс орны хувьд тавих ёстой асуулт нь залуус яагаад явж байгааг буруутгах тухай биш.
Монголд үлдэхийг хүссэн хүн боломжтой амьдарч, гадаадад явсан хүн эх оронтойгоо холбоотой байж, эргэн ирэхийг хүссэн хүн мэдлэг чадвараа үнэлүүлэх орчныг бид бүрдүүлж чадсан уу?
Энэ бол зөвхөн шилжилт хөдөлгөөний асуудал биш. Монголын хөгжлийн бодлого, хүний хөгжил, ирээдүйн боломжийн тухай асуулт юм.
Ашигласан эх сурвалж
- International Organization for Migration (IOM). Mongolia Country Strategy 2023–2027. mongolia.iom.int
- IOM (2024). Diaspora Engagement Policy Baseline Study. mongolia.iom.int
- IOM (2024). Understanding the Situation of the Mongolian Diaspora. mongolia.iom.int
- Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (2024). Гадаадад ажиллаж, амьдарч буй монгол иргэдийн нийгмийн хамгааллын салбарын мэдээлэл. mlsp.gov.mn
Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэлд олон улсын шилжилт хөдөлгөөний талаарх судалгааны мэдээлэл, редакцийн тайлбарыг ялган авч үзэв. Гадаадад амьдарч буй иргэдийн тоо нь залуусын шилжин суурьших хүсэл эрмэлзлийг шууд хэмждэггүй. Эх сурвалжуудын тооцооллын хугацаа, аргачлал ялгаатай тул тоон үзүүлэлтийг хооронд нь шууд харьцуулаагүй.
NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.
Leave a Reply