Үзэл санаа · Үндэсний үнэт зүйл · Ирээдүй

Category: ОЮУН УХААН

  • Монгол хүүхдүүд яагаад ном уншихаа больж байна вэ?

    Монгол хүүхдүүд яагаад ном уншихаа больж байна вэ?

    NOMAD NATION | Боловсрол • Хүүхдийн хөгжил • Нийгэм

    Гар утсаа барьсан хүүхэд, номын тавиурын өмнө зогссон хүүхэд хоёрын аль нь өнөөгийн Монголын боловсролын дүр төрхийг илүү сайн илэрхийлэх вэ?

    Сүүлийн жилүүдэд хүүхдүүд ном уншихаа больсон, цахим хэрэглээнд хэт автсан гэх яриа түгээмэл сонсогдох болсон. Гэхдээ энэ дүгнэлтийг шууд үнэн гэж үзэхээс өмнө нэг чухал асуулт тавих шаардлагатай.

    Монгол хүүхдүүд үнэхээр ном уншихаа больсон уу, эсвэл унших орчин, дадал, мэдээлэл хүлээн авах хэлбэр нь өөрчлөгдсөн үү?

    Энэ асуултад хариулахын тулд унших чадвар, унших сонирхол, номын хүртээмж, гэр бүлийн орчин, цахим хэрэглээний нөлөөг тус тусад нь авч үзэх хэрэгтэй.

    1. Унших чадвар ба ном унших сонирхол хоёр өөр зүйл

    Хүүхэд үсэг таньж, өгүүлбэр уншиж чаддаг байх нь уншсан зүйлээ бүрэн ойлгодог гэсэн үг биш.

    Унших чадвар гэдэг нь мэдээллийг ойлгох, гол санааг ялгах, баримтыг харьцуулах, уншсан зүйлдээ үндэслэн дүгнэлт хийх зэрэг олон чадварыг хамардаг.

    Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын PISA үнэлгээ нь 15 настай сурагчдын унших, математик, байгалийн ухааны мэдлэгээ бодит нөхцөлд хэрэглэх чадварыг судалдаг.

    Монгол Улс PISA 2022 үнэлгээнд анх удаа оролцсон бөгөөд унших чадварын үзүүлэлтээр OECD-ийн дунджаас доогуур үр дүн үзүүлсэн.

    Гэхдээ энэ үр дүнг Монгол хүүхдүүд ном уншихаа больсон гэсэн шууд нотолгоо гэж тайлбарлаж болохгүй. PISA нь зөвхөн сайн дурын ном унших давтамжийг бус, тодорхой насны сурагчдын унших чадварыг хэмждэг.

    Тиймээс унших чадварын асуудлыг ном унших сонирхлын асуудалтай хольж ойлгохгүй байх нь чухал.

    2. Гар утас номын өрсөлдөгч мөн үү?

    Өнөөдрийн хүүхдүүд зөвхөн цаасан номоос мэдээлэл авдаггүй.

    Тэд цахим ном уншиж, видео хичээл үзэж, мэдээлэл хайж, дуу сонсож, цахим орчинд харилцаж байна.

    Энэ нь суралцах шинэ боломж нээж байгаа ч анхаарал сарниулах эрсдэл дагуулдаг.

    Нэг талаас цахим төхөөрөмж хүүхдэд олон төрлийн мэдээлэл, сурах бичиг, толь бичиг, сургалтын материалд хүрэх боломж олгоно.

    Нөгөө талаас тасралтгүй мэдэгдэл, богино бичлэг, тоглоом зэрэг нь удаан хугацаанд нэг зүйлд төвлөрөхөд саад болж болно.

    UNESCO-ийн 2023 оны Дэлхийн боловсролын мониторингийн тайланд технологи боловсролд үр ашигтай байж болох ч түүний хэрэглээ тодорхой зорилго, зохистой зохицуулалттай байх шаардлагатайг онцолсон.

    Гэхдээ дэлгэцийн хэрэглээ нэмэгдсэнээр Монгол хүүхдүүдийн ном унших сонирхол яг хэдэн хувиар буурсан тухай үндэсний хэмжээний баталгаатай мэдээлэлгүйгээр тоо хэлэх боломжгүй.

    Асуудал нь дэлгэц өөрөө биш, түүнийг юунд, хэрхэн, хэр удаан ашиглаж байгаад оршино.

    3. Хүүхэд ном унших дуртай болоход гэр бүл ямар үүрэгтэй вэ?

    Хүүхдийн унших дадал зөвхөн сургуулийн хичээлээс эхэлдэггүй.

    Гэртээ номтой байх, эцэг эхтэйгээ хамт унших, уншсан зүйлийнхээ тухай ярилцах зэрэг нь хүүхдийн хэл яриа, суралцах орчинд дэмжлэг болдог.

    OECD-ийн PISA судалгаанууд гэр бүлийн нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл болон суралцах орчны ялгаа боловсролын үр дүнтэй холбоотойг олон жилийн турш харуулж ирсэн.

    Гэхдээ эцэг эх бүр хүүхдэдээ ном худалдаж авах санхүүгийн боломжтой байдаггүй. Тиймээс унших дадлыг зөвхөн гэр бүлийн хариуцлага гэж үзэх нь шударга биш.

    Номын сан, сургуулийн унших орчин, олон нийтийн боловсролын үйлчилгээ зэрэг нь энэ ялгааг багасгахад чухал үүрэгтэй.

    Хүүхдэд “Ном унш” гэж шаардахаас илүү хамтдаа унших, сонирхсон сэдвээр нь ярилцах, өөрөөр нь ном сонгуулах нь хэрэгжүүлж болох энгийн алхмууд юм.

    4. Номын сан зөвхөн ном хадгалдаг газар биш

    Хүүхэд унших сонирхолтой байлаа ч тохирох ном олдохгүй бол тэр сонирхлоо хөгжүүлэхэд бэрхшээлтэй.

    Номын хүртээмж гэдэг нь зөвхөн номын тоо биш. Насанд тохирсон агуулга, уншихад таатай орчин, номын санчийн дэмжлэг, хүртээмжтэй үйлчилгээ зэрэг олон хүчин зүйлээс бүрдэнэ.

    Монголын хот, хөдөөгийн сургуулиудын номын сангийн нөхцөл харилцан адилгүй байж болно. Үүнийг бодитоор дүгнэхийн тулд сургуулийн номын сангийн сан хөмрөг, үйлчилгээ, хэрэглээний талаарх үндэсний хэмжээний мэдээлэл шаардлагатай.

    Номын сан хүүхдэд зөвхөн сурах бичиг унших бус, өөрийн сонирхлоор шинэ ертөнц нээх боломж олгох ёстой.

    Түүх, шинжлэх ухаан, адал явдал, спорт, урлаг, комикс гээд хүүхэд бүрийн сонирхол өөр.

    Унших соёлыг хөгжүүлэхийн тулд энэ олон янз байдлыг хүлээн зөвшөөрөх нь чухал.

    5. Ном уншихыг албадлага болговол яах вэ?

    Заримдаа хүүхдэд ном уншихыг зөвхөн даалгавар, шалгалт, хуудасны тоотой холбон ойлгуулдаг.

    Тухайлбал, “Өдөрт 20 хуудас унш”, “Энэ номыг заавал дуусга” гэх шаардлага тавьж болно.

    Гэхдээ унших чадварыг хөгжүүлэх, унших сонирхлыг бий болгох хоёрын арга барил үргэлж ижил байх албагүй.

    Хүүхэд өөрийн сонирхсон номыг сонгох, уншсан зүйлээ бусадтай ярилцах, асуулт асуух боломжтой байх нь унших үйл ажиллагааг илүү утга учиртай болгоно.

    Номыг шийтгэл, албадлагын хэрэгсэл бус, танин мэдэх боломж гэж ойлгуулах хэрэгтэй.

    Мөн бүх хүүхэд ижил хурдаар уншихгүй. Зарим хүүхэд унших чадварын бэрхшээлтэй, зарим нь өөрийн насанд тохирсон ном олж чадахгүй байж болно.

    Иймээс хүүхдийн унших сонирхол бага байгааг шууд залхуурал гэж тайлбарлах нь өрөөсгөл юм.

    6. Багш, эцэг эхчүүд юунаас эхэлж болох вэ?

    Хүүхдийн унших дадлыг хөгжүүлэхэд заавал томоохон хөтөлбөр эхлүүлэх шаардлагагүй.

    Нэгдүгээрт, хүүхдэд ном сонгох боломж олгох. Нас, сонирхол, унших чадварт нь тохирсон төрөл бүрийн ном санал болгох.

    Хоёрдугаарт, унших цагийг тогтмол болгох. Богино хугацаанаас эхэлж, хүүхдийн нас, анхаарал төвлөрөлд тохируулах.

    Гуравдугаарт, хамтдаа унших. Эцэг эх, багш хүүхэдтэйгээ уншсан зүйлийнх нь тухай ярилцах.

    Дөрөвдүгээрт, номын сангийн хэрэглээг дэмжих. Сургуулийн болон нийтийн номын санг тогтмол ашиглах боломж бүрдүүлэх.

    Тавдугаарт, цахим хэрэглээг зөв чиглүүлэх. Цахим ном, толь бичиг, танин мэдэхүйн материалыг ашиглахын зэрэгцээ анхаарал сарниулах хэрэглээг зохицуулах.

    Эдгээр нь бүх хүүхдэд ижил үр дүн өгөх баталгаатай жор биш. Харин хүүхдийн унших орчныг сайжруулахад ашиглаж болох практик санаанууд юм.

    7. Монголд цаашид юуг судлах шаардлагатай вэ?

    Монгол хүүхдүүдийн ном унших сонирхол буурсан эсэхийг бодитоор тогтоохын тулд зөвхөн олон нийтийн сэтгэгдэл хангалтгүй.

    Насны бүлэг бүрээр сайн дурын уншлагын давтамж, уншдаг материалын төрөл, номын сангийн хүртээмж, гэр бүлийн унших орчин, цахим хэрэглээний хэв маягийг судлах шаардлагатай.

    Мөн хүүхдүүд ном уншихгүй байгаа шалтгааныг тэднээс өөрсдөөс нь асуух нь чухал.

    Ном нь сонирхолгүй байна уу? Тохирох ном олдохгүй байна уу? Уншихад хүндрэлтэй байна уу? Эсвэл унших цаг, тайван орчин дутагдаж байна уу?

    Эдгээр асуултад хариулж чадвал бодит хэрэгцээнд тохирсон шийдэл боловсруулах боломж нэмэгдэнэ.

    Дүгнэлт: Хүүхдүүдийг буруутгах биш, унших боломжийг нь нэмэгдүүлэх хэрэгтэй

    Монгол хүүхдүүд ном уншихаа бүрэн больсон гэж хэлэхэд хангалттай нотолгоо алга.

    Харин унших чадвар, унших сонирхол, номын хүртээмж, цахим хэрэглээний талаар илүү нарийвчилсан судалгаа, бодлогын анхаарал шаардлагатай байна.

    Ном унших соёл бол зөвхөн хүүхдийн хувийн дадал биш. Гэр бүл, сургууль, номын сан, боловсролын бодлого, нийгмийн орчны хамтын үр дүн юм.

    Хүүхдээс “Яагаад ном уншихгүй байна вэ?” гэж асуухын зэрэгцээ насанд хүрэгчид бид “Унших дуртай болоход нь ямар боломж бүрдүүлж өгсөн бэ?” гэж өөрсдөөсөө асуух цаг болжээ.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. OECD (2023). PISA 2022 Results — Mongolia Country Note. oecd.org
    2. OECD (2023). PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. oecd.org
    3. UNESCO (2023). Global Education Monitoring Report 2023 — Technology in Education: A Tool on Whose Terms? unesco.org
    4. UNICEF. Early Childhood Development. unicef.org

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэлд унших чадвар болон ном унших сонирхлыг тусад нь авч үзсэн. Монгол хүүхдүүдийн сайн дурын ном унших давтамж буурсан эсэхийг нотлох үндэсний хэмжээний цаг хугацааны харьцуулсан мэдээллийг энэхүү нийтлэлд ашиглаагүй. Тиймээс гарчиг нь судлах асуулт болохоос тогтоогдсон баримт биш юм. Нийтлэл дэх практик зөвлөмжүүд нь редакцийн санал болно.

    Нүүр зураг: AI-аар бүтээсэн дүрслэл. Бодит хүүхэд, бодит сургуулийн гэрэл зураг биш.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Амжилттай хүүхэд өсгөхөд юу хамгийн чухал вэ? Эцэг эхчүүдэд шинжлэх ухаан юу зөвлөж байна вэ?

    Амжилттай хүүхэд өсгөхөд юу хамгийн чухал вэ? Эцэг эхчүүдэд шинжлэх ухаан юу зөвлөж байна вэ?

    NOMAD NATION | Боловсрол • Гэр бүл • Хүүхдийн хөгжил

    Хүүхдээ амжилттай хүн болгохыг хүсдэггүй эцэг эх гэж бараг үгүй. Сайн сургуульд оруулах, гадаад хэл сургах, спорт, урлагийн дугуйланд хамруулах, олимпиадад бэлтгэх гээд хүүхдийнхээ ирээдүйд зориулан олон зүйл төлөвлөдөг.

    Гэвч нэг чухал асуулт бий.

    Хүүхдийн амжилтыг юу хамгийн их дэмждэг вэ? Өндөр дүн үү, авьяас уу, эсвэл гэр бүлийн харилцаа юу?

    Олон улсын судалгаанууд хүүхдийн хөгжилд гэр бүлийн дэмжлэг, аюулгүй орчин, суралцах боломж, багшийн харилцаа чухал болохыг харуулж байна.

    1. Хүүхдийн хөгжилд харилцаа яагаад чухал вэ?

    Харвардын их сургуулийн Хүүхдийн хөгжлийн төвөөс бага насны хүүхэд болон асран хамгаалагчийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг тархины хөгжлийн чухал хүчин зүйл гэж тайлбарладаг.

    Хүүхэд инээмсэглэх, дуу авиа гаргах, асуулт асуухад том хүн анхааралтай хариулах нь хэл яриа, нийгмийн харилцаа болон танин мэдэхүйн хөгжлийн суурийг дэмждэг.

    Судлаачид үүнийг serve and return буюу хүүхдийн дохио, үйлдэлд хариу үзүүлэх харилцаа гэж нэрлэдэг.

    Энэ нь хүүхдэд үнэтэй тоглоом худалдаж авах тухай биш. Харин ярьж байхад нь сонсох, асуултад нь хариулах, хамтдаа тоглох, ном унших зэрэг өдөр тутмын үйлдэл юм.

    2. Гэр бүлийн дэмжлэг сурлагын амжилттай холбоотой юу?

    OECD-ийн PISA 2022 судалгаагаар гэр бүлийн дэмжлэгийг илүү мэдэрдэг сурагчид сургуульдаа харьяалагдах мэдрэмж, амьдралын сэтгэл ханамж, бие даан суралцах итгэлээрээ илүү эерэг үзүүлэлттэй байжээ.

    Мөн гэр бүлийнхэнтэйгээ тогтмол ярилцдаг, хамт хооллодог, хичээлийнхээ талаар ярьдаг сурагчдын математикийн гүйцэтгэл илүү өндөр байх хандлага ажиглагдсан.

    Нийгэм, эдийн засгийн нөхцөлийг харгалзан тооцсоны дараа ч эдгээр үйл ажиллагааг тогтмол хийдэг гэж хариулсан сурагчид бусдаасаа математикийн шалгалтад дунджаар 16–28 оноогоор өндөр үзүүлэлттэй байжээ.

    Гэхдээ энэ нь гэр бүлээрээ хамт хооллох нь дангаараа шалгалтын оноог нэмэгдүүлдэг гэсэн шалтгаан-үр дагаврын баталгаа биш. Харин гэр бүлийн өдөр тутмын харилцаа, суралцах орчны хооронд чухал холбоо байгааг харуулж байна.

    3. Монголын эцэг эхчүүдэд анхаарах нэг үзүүлэлт

    PISA 2022 судалгааны Монгол Улсын тайланд сурагчдын 45 хувь нь хамрагддаг сургуулийн захирлууд өмнөх хичээлийн жилд гэр бүлийн талаас санаачлан хүүхдийнхээ сурлагын талаар багштай ярилцдаг эцэг эхийн эзлэх хувь дор хаяж талд хүрсэн гэж мэдээлжээ.

    Харин багшийн санаачилгаар ийм ярилцлага хийдэг гэр бүлийн эзлэх хувь дор хаяж талд хүрсэн гэж мэдээлсэн сургуулиудад Монголын сурагчдын 80 хувь нь суралцаж байв.

    Эдгээр нь нийт эцэг эхийн 45 эсвэл 80 хувь гэсэн шууд хэмжилт биш. Сургуулийн захирлуудын өгсөн мэдээлэлд үндэслэсэн үзүүлэлт юм.

    Энэ мэдээлэл нь гэр бүл, сургуулийн хамтын ажиллагааг зөвхөн багшийн үүрэг гэж үзэхгүй байх хэрэгтэйг сануулж байна.

    Эцэг эх хүүхдийнхээ дүнг асуухаас гадна сургууль дээрээ хэрхэн мэдэрч байгаа, найз нөхөдтэйгөө ямар харилцаатай байгаа, ямар зүйлд хүндрэл тулгарч байгааг сонирхох нь чухал.

    4. Хатуу шаардлага тавих уу, эсвэл эрх чөлөө олгох уу?

    Хүүхэд өсгөхөд хайр халамж болон тодорхой дүрэм хоёулаа хэрэгтэй.

    АНУ-ын Өвчний хяналт, урьдчилан сэргийлэх төв (CDC) хүүхдийн эрүүл хөгжлийг дэмждэг эцэг эхийн дадалд тогтвортой хариу үйлдэл үзүүлэх, халуун дулаан харилцах, гэр бүлийн өдөр тутмын хэвшил тогтоох, насанд нь тохирсон дүрэм баримтлуулах, хатуу ширүүн бус хүмүүжлийн арга хэрэглэхийг багтаажээ.

    Тиймээс хүүхдийг хайрлана гэдэг нь хүссэн бүхнийг нь зөвшөөрнө гэсэн үг биш.

    Мөн сахилга баттай болгоно гэдэг нь айлгаж, доромжилж, бусадтай харьцуулж хүмүүжүүлнэ гэсэн үг биш юм.

    Хүүхэд дүрмийн учрыг ойлгож, сонголтынхоо үр дагаврыг суралцах боломжтой байх нь чухал.

    5. Хүүхдэд алдаа гаргах боломж хэрэгтэй

    Хүүхэд үргэлж зөв хариулах, түрүүлэх, өндөр дүн авах албагүй.

    Алдаа гаргах нь суралцах үйл явцын нэг хэсэг. Харин алдааны дараа томчууд хэрхэн хандаж байгаа нь хүүхдийн дараагийн оролдлогод нөлөөлж болно.

    Жишээлбэл, хүүхэд бодлого бодож чадаагүй үед “Чи яагаад ийм амархан зүйл мэдэхгүй байна вэ?” гэж буруутгахын оронд “Аль хэсэг дээр гацсан бэ?”, “Өөр аргаар оролдож болох уу?” гэж асуух нь асуудлыг ойлгоход нь тусална.

    Ингэснээр хүүхэд алдаагаа нуухын оронд тайлбарлах, тусламж хүсэх, дахин оролдох боломжтой болно.

    OECD-ийн PISA 2022 судалгааны дараагийн шинжилгээнд эцэг эхтэйгээ тогтмол харилцдаг, багшийн дэмжлэгийг мэдэрдэг 15 настай сурагчид суралцах идэвх, асуудал шийдвэрлэх стратеги, шүүмжлэлт сэтгэлгээгээ ашиглах хандлагаар илүү эерэг үзүүлэлттэй байжээ.

    6. Амжилт гэдэг зөвхөн онц дүн биш

    Нэг хүүхэд математикт сайн байхад нөгөө нь хөгжим, спорт, хэл, зураг, техник эсвэл бусад чиглэлд илүү сонирхолтой байж болно.

    Хүүхдийн хөгжлийг ганц шалгалтын оноогоор дүгнэх нь түүний бусад чадвар, ахиц дэвшлийг орхигдуулах эрсдэлтэй.

    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, НҮБ-ын Хүүхдийн сан болон хамтрагч байгууллагуудын боловсруулсан Nurturing Care Framework баримт бичигт бага насны хүүхдийн хөгжилд эрүүл мэнд, зохистой хооллолт, аюулгүй байдал, халамжтай харилцаа, суралцах боломжийг цогцоор нь авч үзжээ.

    Хүүхэд бүрийн хөгжил ижил хурдтай, ижил замаар өрнөдөггүй. Тиймээс эцэг эхчүүд хүүхдээ бусадтай харьцуулахаас илүү өмнөхөөсөө юунд ахиц гаргасныг нь анзаарах хэрэгтэй.

    7. Эцэг эхчүүд өнөөдрөөс юу өөрчилж болох вэ?

    Хүүхдийнхээ хөгжлийг дэмжихийн тулд заавал үнэтэй сургалт, олон дугуйлан хэрэгтэй гэсэн үг биш.

    Өдөр бүр хүүхэдтэйгээ анхааралтай ярилцах, юу сонирхож байгааг нь асуух, хамт ном унших, тоглох, хөдөлгөөн хийх, хангалттай унтаж амрах нөхцөлийг бүрдүүлэх нь ач холбогдолтой.

    Түүнчлэн хүүхдийнхээ өмнөөс бүх асуудлыг шийдэхийн оронд насанд нь тохирсон сонголт хийх боломж олгож болно.

    Хамгийн гол нь хүүхэд өөрийн бодлыг хэлэхэд сонсдог, алдаа гаргахад нь доромжилдоггүй, тусламж хэрэгтэй үед нь дэмждэг орчин бүрдүүлэх явдал юм.

    Дүгнэлт

    Амжилттай хүүхэд өсгөх ганцхан нууц, бүх гэр бүлд адилхан тохирох жор байхгүй.

    Хүүхдийн хөгжилд гэр бүлийн харилцаа, багшийн дэмжлэг, эрүүл мэнд, аюулгүй орчин, суралцах боломж зэрэг олон хүчин зүйл хамтдаа нөлөөлдөг.

    Хүүхдэд зөвхөн амжилт гаргах шаардлага тавихаас илүү суралцах, алдах, дахин оролдох, өөрийн чадварыг нээх боломж олгох нь чухал.

    Эцэг эхийн зорилго зөвхөн бусдаас түрүүлдэг хүүхэд өсгөх бус, өөрийгөө ойлгодог, бусдыг хүндэтгэдэг, бие даан суралцах чадвартай хүн болоход нь туслах явдал байж болох юм.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. Harvard University, Center on the Developing Child. Serve and Return. developingchild.harvard.edu
    2. OECD (2023). PISA 2022 Results, Volume II: Learning During—and From—Disruption. oecd.org
    3. OECD (2023). PISA 2022 Results — Country Note: Mongolia. oecd-ilibrary.org
    4. CDC (2026). Healthy Habits: Child Development. cdc.gov
    5. OECD. PISA 2022 Results, Volume V: Learning Strategies and Attitudes for Life. oecd.org
    6. WHO, UNICEF, World Bank Group болон хамтрагчид (2018). Nurturing Care for Early Childhood Development. who.int

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэл нь олон улсын судалгаа, байгууллагуудын зөвлөмжид тулгуурласан. PISA судалгаанд ажиглагдсан статистик холбоог шууд шалтгаан-үр дагавар гэж тайлбарлаагүй болно. Хүүхдийн хөгжлийн хэрэгцээ нас, орчин, хувь хүний онцлогоос хамаарч ялгаатай.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Гадаадад сурах уу, Монголдоо сурах уу? Ирээдүйгээ шийдэхээс өмнө мэдэх ёстой зүйлс

    Гадаадад сурах уу, Монголдоо сурах уу? Ирээдүйгээ шийдэхээс өмнө мэдэх ёстой зүйлс

    NOMAD NATION | Боловсрол • Залуус • Ирээдүй

    Монголын олон залуу ахлах сургуулиа төгсөхдөө нэгэн чухал сонголттой нүүр тулдаг. Эх орондоо их сургуульд сурах уу, эсвэл гадаадын их сургуульд элсэх үү?

    Зарим нь гадаадын дипломыг амжилтын баталгаа гэж үздэг. Нөгөө хэсэг нь Монголдоо суралцаж, мэргэжил эзэмшин, ажлын гараагаа эхлүүлэхийг илүүд үздэг.

    Гэвч энэ сонголтыг зөвхөн сургуулийн нэр хүндээр хэмжих боломжгүй. Сургалтын чанар, санхүүгийн боломж, хэлний бэлтгэл, эзэмших мэргэжил, ирээдүйн ажлын байр гээд олон хүчин зүйл нөлөөлнө.

    Гадаадад суралцахын давуу тал

    Гадаадад суралцах нь шинэ боловсролын орчин, олон улсын харилцаа, хэлний чадвараа хөгжүүлэх боломж олгодог.

    Зарим их сургууль судалгааны лаборатори, мэргэжлийн дадлага, үйлдвэрлэлтэй хамтарсан хөтөлбөрөөрөө давуу талтай байдаг. Ялангуяа нарийн мэргэжил, шинжлэх ухаан, технологийн чиглэлээр суралцах хүсэлтэй залууст сургуулийн бодит нөөц, судалгааны орчин чухал.

    Гэхдээ гадаадын бүх их сургууль Монголын их сургуулиас чанартай гэсэн үг биш. Сургуулийн магадлан итгэмжлэл, хөтөлбөрийн агуулга, төгсөгчдийн үр дүнг тусад нь шалгах шаардлагатай.

    Монголдоо суралцахын давуу тал

    Монголдоо суралцахад гэр бүл, нийгмийн орчноосоо холдохгүй, амьдрах зардлаа харьцангуй бага байлгах боломж зарим оюутанд бий.

    Мөн Монголын хөдөлмөрийн зах зээл, байгууллагын соёл, мэргэжлийн харилцааг суралцах хугацаандаа таньж мэдэх давуу талтай.

    Тухайлбал, Монголд ажиллах зорилготой хуульч, багш, төрийн удирдлага болон орон нутгийн хөгжлийн чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн хувьд дотоодын эрх зүйн тогтолцоо, хэл, соёл, практик орчинтой нягт холбоотой сургалт онцгой ач холбогдолтой байж болно.

    Гэхдээ Монголын бүх хөтөлбөр ижил чанартай биш. Элсэх сургуулийнхаа багшлах бүрэлдэхүүн, дадлагын боломж, сургалтын орчныг харьцуулан судлах хэрэгтэй.

    Дипломоос илүү чадвар чухал уу?

    Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын 2025 оны Education at a Glance тайланд OECD-ийн орнуудад дээд боловсрол эзэмшсэн ажиллагчид бүрэн дунд боловсролтой ажиллагчдаас дунджаар 54 хувиар өндөр орлоготой байгааг тэмдэглэжээ.

    Гэхдээ энэ нь Монголын төгсөгчдийн цалингийн үзүүлэлт биш бөгөөд гадаадад сурсан хүн Монголд сурсан хүнээс 54 хувиар өндөр цалин авна гэсэн үг огт биш.

    Түүнчлэн мэргэжлийн чиглэл, ур чадвар, ажлын туршлага, тухайн улсын хөдөлмөрийн зах зээлийн нөхцөлөөс орлогын ялгаа хамаардаг.

    Иймээс дипломын нэрээс гадна төгсөгч яг юу хийж чаддаг болсон бэ гэдэг асуулт чухал юм.

    Гадаадад сурахад тооцох ёстой далд зардлууд

    Сургалтын төлбөрөөс гадна байр, хоол, эрүүл мэндийн даатгал, тээвэр, виз, нислэг, сурах бичиг, валютын ханшийн өөрчлөлт зэрэг зардал гардаг.

    Тэтгэлэгтэй оюутан ч тэтгэлэг нь яг юуг санхүүжүүлэхийг шалгах хэрэгтэй. Зарим тэтгэлэг зөвхөн сургалтын төлбөрийг, зарим нь амьжиргааны зардлын тодорхой хэсгийг хамардаг.

    Мөн суралцах хугацаандаа ажил хийх боломж улс бүрийн визийн нөхцөл, сургалтын ачааллаас хамаарч ялгаатай.

    OECD-ийн 2026 оны тайланд Канад, Австрали, Их Британи зэрэг орон олон улсын оюутантай холбоотой зарим шаардлагаа чангатгасан тухай дурджээ. Иймээс хэдэн жилийн өмнөх зөвлөгөөгөөр виз, санхүүгийн төлөвлөгөөгөө гаргах нь эрсдэлтэй.

    Гадаадад сураад заавал тэндээ үлдэх ёстой юу?

    Гадаадад суралцах нь заавал гадаадад амьдрах шийдвэр биш.

    Олон улсын мэдлэг, туршлага эзэмшээд Монголдоо ирж ажиллах, бизнес эрхлэх, судалгаа хийх, шинэ технологи нэвтрүүлэх боломж бий.

    Нөгөө талаар Монголдоо бакалавраа төгсөөд магистр, докторын түвшинд гадаадад үргэлжлүүлэн суралцах нь бас нэг хувилбар.

    Өөрөөр хэлбэл, Монголдоо сурах болон гадаадад сурах нь бие биеэ үгүйсгэсэн хоёр зам биш. Харин боловсролын өөр өөр үе шатанд хослуулж болох сонголтууд юм.

    Залууст өгөх таван асуулт

    Их сургуулиа сонгохын өмнө өөрөөсөө дараах асуултыг асуугаарай.

    1. Би яг ямар мэргэжил эзэмшихийг хүсэж байна вэ?
    2. Миний сонгосон сургууль тэр мэргэжлээр ямар бодит боломж олгодог вэ?
    3. Сургалтын болон амьдрах нийт зардлыг санхүүжүүлж чадах уу?
    4. Төгсөөд хаана, ямар ажил хийхийг хүсэж байна вэ?
    5. Энэ сонголт миний сонирхол, чадвар, амьдралын зорилготой нийцэж байна уу?

    Дүгнэлт

    Гадаадад сурах нь өөрөө амжилтын баталгаа биш. Монголдоо сурах нь ч боломжоо хязгаарлаж буй хэрэг биш.

    Хамгийн чухал нь хаана сурахдаа бус, юу сурах, хэрхэн суралцах, эзэмшсэн мэдлэгээ юунд ашиглахдаа оршино.

    Ирээдүйгээ сонгохдоо бусдын нэр хүнд, хүлээлтийг дагахаас илүү өөрийн зорилго, санхүүгийн бодит боломж, сургалтын чанарт тулгуурлан шийдвэр гаргах нь зүйтэй.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. OECD (2025). Education at a Glance 2025: OECD Indicators. doi.org/10.1787/1c0d9c79-en
    2. OECD (2025). What are the earnings advantages to education? oecd.org
    3. OECD (2026). Education at a Glance 2026 — What is the profile of international students and how is mobility evolving? oecd.org

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэл нь олон улсын судалгааны эх сурвалжид тулгуурласан ерөнхий мэдээлэл болно. Сургалтын төлбөр, тэтгэлэг, визийн нөхцөлийг сонгосон сургууль болон тухайн улсын албан ёсны байгууллагаас нягтлах шаардлагатай.

    NOMAD NATION — Мэдлэгт тулгуурласан мэдээлэл.

  • Шатар хүүхдийг ухаантай болгодог уу? Шинжлэх ухаан юу гэж хэлдэг вэ?

    Шатар хүүхдийг ухаантай болгодог уу? Шинжлэх ухаан юу гэж хэлдэг вэ?

    NOMAD NATION | Боловсрол · Спорт · Судалгаа

    64 нүдтэй шатрын хөлөг дээр хүүхэд зөвхөн хожих, хожигдохыг сурдаггүй. Тэрээр сонголт хийх, үр дагаврыг тооцоолох, алдаагаа эргэцүүлэх боломжтой тулгардаг. Гэхдээ энэ бүхэн хүүхдийн оюун ухааныг автоматаар хөгжүүлдэг гэсэн үг үү?

    Шатар бол бодож шийдвэр гаргах тоглоом

    Шатрын нэг нүүдэл дараагийн олон боломжийг нээдэг. Тоглогч өөрийн төдийгүй өрсөлдөгчийнхөө төлөвлөгөөг таамаглаж, боломжит хувилбаруудыг харьцуулан шийдвэр гаргах шаардлагатай болдог.

    Хүүхдийн хувьд энэ нь анхаарлаа төвлөрүүлэх, дүрэм баримтлах, аливаа үйлдлийн үр дагаврыг урьдчилан бодох дадлага хийх боломж юм.

    Шатар тоглож буй хүүхэд «Би одоо яах вэ?» гэдгээс гадна «Хэрэв ингэвэл дараа нь юу болох вэ?» гэсэн асуултад хариу хайдаг.

    Энэ утгаараа шатар нь төлөвлөх, асуудал шийдвэрлэх үйл ажиллагааг тоглоомын хэлбэрээр дадлагажуулах онцлогтой.

    5,221 хүүхдийг хамарсан судалгааны үр дүн

    2016 онд судлаач Жованни Сала, Фернан Гобе нар шатрын сургалт хүүхдийн сурлагын амжилт болон танин мэдэхүйн чадварт нөлөөлдөг эсэхийг судалсан 24 судалгааны үр дүнг нэгтгэн шинжилжээ.

    Эдгээр судалгаанд нийт 5,221 хүүхэд хамрагдсан бөгөөд шатрын сургалттай холбоотой эерэг нөлөөний дундаж хэмжээ харьцангуй багаас дунд түвшинд байв.

    Математикийн үзүүлэлтэд ажиглагдсан эерэг нөлөө нь унших чадварын үзүүлэлтээс арай өндөр байсан ч судлаачид нэг чухал анхааруулга хийсэн юм.

    Тухайн судалгаануудын ихэнхэд шатар заалгасан хүүхдүүдийг өөр төрлийн сонирхолтой сургалтад хамрагдсан хүүхдүүдтэй харьцуулаагүй байжээ. Иймээс ажиглагдсан ахиц нь шатрын өөрийн нөлөө юу, эсвэл нэмэлт сургалт, багшийн анхаарал, хүүхдийн идэвх оролцооны үр дүн юу гэдгийг бүрэн ялгахад хүндрэлтэй байсан байна.

    Өөрөөр хэлбэл, эерэг үр дүн ажиглагдсан ч шатар хүүхдийг илүү ухаантай болгодог гэдгийг дангаар нь нотлоогүй юм.

    Английн 4,009 сурагчийн судалгаа юу харуулав?

    Их Британийн Education Endowment Foundation байгууллага 100 сургуулийн 4,009 сурагчийг хамруулсан шатрын сургалтын туршилтыг үнэлжээ.

    Энэхүү судалгаагаар шатрын сургалтад хамрагдсан хүүхдүүдийн математик, унших болон байгалийн ухааны шалгалтын оноо сургалтад хамрагдаагүй хүүхдүүдийнхээс статистикийн хувьд мэдэгдэхүйц сайжирсан гэсэн нотолгоо гараагүй байна.

    Гэхдээ шатрын хичээл хүүхдүүдэд таалагдсан нь судалгааны өөр нэг сонирхолтой үр дүн байв. Оролцсон сурагчдын тал орчим нь шатрын хичээлд маш дуртай гэж хариулжээ.

    Энэ нь шатар заавал сурлагын оноог өсгөхгүй байсан ч хүүхдэд сонирхолтой, оюуны идэвх шаардсан чөлөөт цагийн үйл ажиллагаа байж болохыг харуулж байна.

    Шатар хүүхдэд юуг зааж чадах вэ?

    Шатар тоглох явцад хүүхэд хэд хэдэн чухал дадлагыг хэрэгжүүлэх боломжтой.

    Нэгдүгээрт, шийдвэрийнхээ үр дагаврыг бодох. Нүүдэл бүр сонголттой. Яарсан шийдвэр алдаа дагуулж болохыг хүүхэд тоглоомын явцад шууд мэдэрдэг.

    Хоёрдугаарт, алдаагаа шинжлэх. Хожигдсон өргийг дахин харах нь ямар шийдвэр буруу байсныг ойлгох боломж олгодог.

    Гуравдугаарт, дүрэм, хариуцлагыг ойлгох. Шатрын дүрэм бүх тоглогчид адил үйлчилнэ. Өөрийн нүүдлийг өөрөө хийж, үр дүнг нь хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай.

    Дөрөвдүгээрт, тэвчээртэй ажиллах. Зарим байрлалд шууд довтлохоос илүү хүлээх, хамгаалах, урт хугацааны төлөвлөгөө боловсруулах хэрэг гардаг.

    Гэхдээ эдгээр нь шатрын тоглоом дотор дадлагаждаг үйл ажиллагаа юм. Тэдгээр чадвар сургуулийн бүх хичээл болон өдөр тутмын амьдралд шууд шилжинэ гэж үзэхэд нэмэлт нотолгоо шаардлагатай.

    Хүүхдийг аварга болгох уу, эсвэл шатар сонирхдог болгох уу?

    Хүүхэд бүр шатрын улсын аварга болох албагүй. Зарим нь тэмцээнд амжилт гаргана. Зарим нь найзтайгаа тоглож, чөлөөт цагаа сонирхолтой өнгөрүүлнэ.

    Эцэг эх, багш нарын хувьд хүүхдийн амжилтыг зөвхөн медаль, чансаа, хожсон өргийн тоогоор хэмжих нь учир дутагдалтай.

    Шатар сурах явцдаа хүүхэд тоглоомдоо дуртай хэвээр байна уу, алдаагаа тайван хүлээн авч байна уу, өөрийн бодлыг тайлбарлаж сурч байна уу гэдэг нь мөн чухал.

    Ялангуяа бага насны хүүхдэд шатрын сургалтыг хэт өрсөлдөөнтэй, байнгын дарамттай болгох бус нас, сонирхолд нь тохируулан зохион байгуулах нь зүйтэй.

    Монголын боловсролд шатар ямар байр суурь эзлэх вэ?

    Монголд шатрын спорт хүүхэд, залуусын дунд хөгжиж, сургуулийн дугуйлан, клуб, тэмцээнээр дамжин олон хүүхдэд хүрч байна.

    Шатрыг боловсролын орчинд ашиглахдаа түүнийг математикийн хичээлийг орлох арга эсвэл хүүхдийн IQ-г өсгөх баталгаатай хэрэгсэл гэж сурталчлахаас илүү оюуны спорт, сонирхолтой суралцах үйл ажиллагаа гэж үзэх нь үндэслэлтэй.

    Тухайлбал, багш хүүхдээс зөвхөн «Ямар нүүдэл хийх вэ?» гэж асуухын оронд «Яагаад энэ нүүдлийг сонгосон бэ?», «Өөр ямар хувилбар байсан бэ?» гэж асууж болно.

    Ингэснээр хүүхэд өөрийн шийдвэрийг үгээр тайлбарлах, бусдын санааг сонсох, сонголтоо эргэцүүлэх боломжтой болно.

    Дүгнэлт: Шатрын үнэ цэнэ зөвхөн IQ-д биш

    Шатар тоглодог хүүхэд бүр илүү өндөр IQ-тэй болно гэсэн шинжлэх ухааны баталгаа өнөөдрийн байдлаар хангалтгүй байна.

    Харин шатар бол хүүхэд төлөвлөгөө боловсруулж, боломжуудыг харьцуулж, алдаагаа шинжилж болох оюуны спорт мөн.

    Тиймээс шатрын ач холбогдлыг хэтрүүлэн магтах ч хэрэггүй, зөвхөн шалгалтын оноо өсгөөгүй гэдгээр нь үгүйсгэх ч шаардлагагүй.

    Хүүхэд бүр аварга болох албагүй. Харин бодож сонголт хийдэг, алдаанаасаа суралцдаг, тоглох дуртай байх боломжийг нь дэмжих нь шатрын сургалтын нэг чухал үнэ цэнэ юм.

    Ашигласан эх сурвалж

    1. Sala, G., & Gobet, F. (2016). Do the benefits of chess instruction transfer to academic and cognitive skills? A meta-analysis. Educational Research Review, 18, 46–57. doi.org/10.1016/j.edurev.2016.02.002
    2. Education Endowment Foundation (2016). Chess in Primary Schools — Evaluation Report. educationendowmentfoundation.org.uk
    3. Sala, G., & Gobet, F. (2017). Does chess instruction improve mathematical problem-solving ability? Two experimental studies with an active control group. Learning & Behavior, 45, 414–421. doi.org/10.3758/s13420-017-0280-3

    Редакцийн тэмдэглэл: Энэхүү нийтлэл нь олон улсын эрдэм шинжилгээний судалгаа, боловсролын үнэлгээний тайланд тулгуурласан болно. Шатрын сургалтын үр нөлөө нь хүүхдийн нас, сургалтын арга, үргэлжлэх хугацаа болон бусад хүчин зүйлээс хамаарч өөр байж болно.

  • Багш нар яагаад ажлаасаа халширч байна вэ?

    Багш нар яагаад ажлаасаа халширч байна вэ?

    Багшийн ажлын өдөр хонх дуугарснаар дуусдаггүй. Хичээлээ зааж дуусаад дараагийн өдрийн төлөвлөгөөгөө боловсруулах, сурагчдын ажлыг шалгах, эцэг эхтэй харилцах, тайлан бичих зэрэг олон үүрэг үргэлжилдэг. Энэ бүхний цаана багшийн сэтгэл зүй, ажлын ачаалал, мэргэжлийн үнэ цэнийн асуудал оршиж байна.

    Боловсролын чанарын тухай ярихдаа бид сурагчдын сурлагын амжилт, сургалтын хөтөлбөр, шалгалтын үр дүнг голчлон авч үздэг. Харин энэ бүхнийг хэрэгжүүлж буй багш ямар нөхцөлд ажиллаж, өөрийгөө хэрхэн мэдэрч байгааг хангалттай анзаардаг уу?

    Багшийн мэргэжлийн ядаргаа буюу burnout нь дэлхийн боловсролын салбарт анхаарал татсан асуудлын нэг болоод байна.

    Мэргэжлийн ядаргаа гэж юу вэ?

    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (WHO) мэргэжлийн ядаргааг ажлын байран дахь удаан хугацааны стрессийг амжилттай зохицуулж чадаагүйгээс үүдэлтэй үзэгдэл гэж тодорхойлдог.

    Энэ нь үндсэн гурван шинжээр илэрдэг.

    • Бие, сэтгэлийн эрч хүч шавхагдаж, туйлдсан мэт мэдрэмж төрөх.
    • Ажилдаа хөндий, сөрөг хандлагатай болох.
    • Өөрийн мэргэжлийн үр бүтээмж буурсан мэт мэдрэх.

    WHO мэргэжлийн ядаргааг бие даасан өвчин гэж бус, хөдөлмөр эрхлэлттэй холбоотой үзэгдэл гэж ангилсан байдаг.

    Иймээс багшийн ядаргааг зүгээр л амралт дутсантай адилтгах нь өрөөсгөл юм.

    Багшийн ажлын ачаалал зөвхөн хичээл заахаар хязгаарлагддаггүй

    Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын 2024 оны TALIS олон улсын судалгаанд 55 боловсролын тогтолцооны 280 мянга орчим багш, боловсролын ажилтан оролцжээ.

    Судалгааны үр дүнгээр OECD-ийн хамрагдсан боловсролын тогтолцоонд багш нарын ойролцоогоор тал хувь нь захиргааны ажлын хэт ачааллыг ажлын стрессийн эх үүсвэр гэж үзсэн байна.

    Энэ нь багшийн хөдөлмөр зөвхөн танхимд хичээл заах цагтай тэнцүү биш болохыг харуулдаг.

    Хичээлийн бэлтгэл, сурагчдын үнэлгээ, бичиг баримт, тайлан, хурал, эцэг эхтэй харилцах ажил нь багшийн өдөр тутмын хөдөлмөрийн нэг хэсэг юм.

    Сэтгэл зүйн ачаалал хаанаас үүсдэг вэ?

    Багш өдөр бүр өөр өөр зан төлөв, суралцах хэрэгцээ, гэр бүлийн орчинтой хүүхдүүдтэй ажилладаг.

    Нэг ангид суралцах чадвар, анхаарал төвлөрөл, харилцааны онцлогоороо ялгаатай сурагчид байх нь хэвийн үзэгдэл. Харин тэдгээрийн хэрэгцээнд нийцүүлэн сургалтыг зохион байгуулахад цаг хугацаа, арга зүй, мэргэжлийн дэмжлэг шаардлагатай.

    OECD-ийн TALIS 2024 судалгаагаар ангийн сахилга бат, сурагчдын зан үйлийн хүндрэл, тусгай хэрэгцээнд тохируулан ажиллах шаардлага нь багшийн стрессийн чухал хүчин зүйлсийн нэг байна.

    Гэхдээ үүнийг сурагчдыг буруутгах үндэслэл гэж ойлгож болохгүй. Харин багшид туслах мэргэжилтэн, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, арга зүйн дэмжлэг шаардлагатайг илэрхийлж байна.

    Цалин чухал, гэхдээ ганц шалтгаан биш

    Багшийн цалин, нийгмийн баталгаа нь мэргэжлийн үнэ цэн, хөдөлмөрийн нөхцөлтэй салшгүй холбоотой.

    Гэхдээ мэргэжлийн ядаргааг зөвхөн цалингийн хэмжээгээр тайлбарлах боломжгүй.

    TALIS 2024 судалгаанд багшийн стресс нь байнга өөрчлөгдөж буй шаардлагыг хангалттай дэмжлэггүй хэрэгжүүлэх нөхцөлтэй холбоотой байгааг онцолжээ.

    Өөрөөр хэлбэл, сургалтын шинэчлэл, үнэлгээний өөрчлөлт, нэмэлт үүрэг хариуцлага нь багшид мэргэжлийн дэмжлэггүйгээр ирвэл ажлын дарамтыг нэмэгдүүлж болзошгүй.

    Багшийн хөдөлмөрийг үнэлэхдээ цалин хөлсөөс гадна ажлын орчин, удирдлагын дэмжлэг, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.

    Сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар яагаад чухал вэ?

    Багшийн ажил нь зөвхөн мэдлэг дамжуулах бус, хүнтэй харилцах хөдөлмөр юм.

    Сурагчдын маргааныг зохицуулах, ангийн уур амьсгалыг тайван байлгах, эцэг эхтэй ойлголцох, өөрийн бухимдлыг зохистой илэрхийлэх зэрэгт сэтгэл хөдлөлийн зохицуулалт чухал үүрэгтэй.

    Сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан буюу EQ нь өөрийн болон бусдын сэтгэл хөдлөлийг таньж ойлгох, зохицуулахтай холбоотой чадваруудыг хамардаг.

    Эдгээр чадвар багшид стресстэй нөхцөлд илүү зохистой хариу үйлдэл үзүүлэхэд тусалж болно.

    Гэвч сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан өндөр байх нь багшийг мэргэжлийн ядаргаанаас бүрэн хамгаална гэсэн үг биш.

    Ажлын ачаалал хэт өндөр, дэмжлэг хангалтгүй үед чадварлаг, туршлагатай багш ч туйлдаж болно.

    Иймээс багшийн стрессийг зөвхөн хувь хүний тэсвэр хатуужил, сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвараар шийдэх боломжгүй.

    Мэргэжлийн ядаргаа сурагчдад нөлөөлөх үү?

    Багшийн сэтгэл зүйн байдал нь сургалтын орчинтой холбоотой.

    Ажлын ачаалал, стресс нэмэгдэхэд хичээлийн бэлтгэл, сурагч бүрд анхаарал хандуулах боломж, багш-сурагчийн харилцаанд хүндрэл үүсэж болзошгүй.

    Гэхдээ ядарсан багш бүр муу хичээл заадаг гэж дүгнэх нь буруу.

    Харин багшийн сайн сайхан байдал, ажлын нөхцөлийг хамгаалах нь сурагчдын суралцах таатай орчныг бүрдүүлэх нэг нөхцөл юм.

    Монголын боловсролын салбарт юуг анхаарах вэ?

    Олон улсын судалгааны үр дүнг Монголын бүх багшид шууд хамааруулан дүгнэх боломжгүй. Монголын багш нарын мэргэжлийн ядаргааны түвшин, шалтгааныг тогтооход үндэсний хэмжээний төлөөлөх чадвартай судалгаа шаардлагатай.

    Гэхдээ манай боловсролын байгууллагууд дараах асуудлыг бодлогын түвшинд авч үзэх боломжтой.

    Нэгдүгээрт, багшийн үндсэн ажилтай шууд холбоогүй, давхардсан тайлан, бичиг баримтын ачааллыг үнэлж бууруулах.

    Хоёрдугаарт, багшид сэтгэл зүйн болон арга зүйн дэмжлэг авах боломж бүрдүүлэх.

    Гуравдугаарт, сургуулийн удирдлага багшийн санал бодлыг сонсож, шийдвэр гаргалтад оролцуулах.

    Дөрөвдүгээрт, шинэ болон туршлага багатай багш нарт зөвлөн туслах тогтолцоог хөгжүүлэх.

    Тавдугаарт, багшийн хөдөлмөрийн үнэлэмж, цалин хөлс, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг бодит хэрэгцээнд нийцүүлэх.

    Багш нар бүгд ажлаасаа халширсан уу?

    Үгүй.

    TALIS 2024 судалгаагаар OECD-ийн боловсролын тогтолцоонуудын багш нарын бараг 90 хувь нь ажилдаа ерөнхийдөө сэтгэл хангалуун гэж хариулжээ.

    Энэ бол чухал баримт.

    Багшийн мэргэжилд утга учир, сэтгэл ханамж, хүүхдийн хөгжлөөс урам авах боломж хэвээр байна.

    Харин мэргэжилдээ дуртай байх нь ажлын хэт ачааллыг хязгааргүй даах ёстой гэсэн үг биш юм.

    Дүгнэлт: Багшийг хамгаалах нь боловсролын чанарыг хамгаалах асуудал

    Багшийн мэргэжлийн ядаргаа нь зөвхөн хувь хүний асуудал биш. Ажлын зохион байгуулалт, удирдлагын дэмжлэг, нийгмийн үнэлэмж, боловсролын бодлоготой холбоотой олон талт асуудал юм.

    Багшаас өндөр үр дүн шаардахын зэрэгцээ тэр үр дүнд хүрэх нөхцөлийг бүрдүүлэх нь чухал.

    Бид хүүхэд бүрийг чанартай боловсрол эзэмшээсэй гэж хүсдэг. Тэгвэл тэр боловсролыг олгож буй багш өөрөө ямар нөхцөлд ажиллаж байгааг асуух цаг болжээ.

    NOMAD NATION | Боловсрол ба нийгэм

    Эх сурвалж

    1. World Health Organization — Burn-out an occupational phenomenon, ICD-11.
    2. OECD — Results from TALIS 2024: The State of Teaching (2025).
    3. OECD — The Demands of Teaching, TALIS 2024.
    4. UNESCO — Global Report on Teachers (2024).
  • 2026 онд Монголд хамгийн эрэлттэй мэргэжлүүд юу вэ?

    2026 онд Монголд хамгийн эрэлттэй мэргэжлүүд юу вэ?

    Монгол Улсад 2026 онд 82.6 мянган ажиллах хүчний эрэлт үүсэхээр тооцоолжээ. Гэвч хөдөлмөрийн зах зээлд ажилтан дутагдаж байгаа салбарууд байхад зарим мэргэжлээр төгсөгчдийн нийлүүлэлт хэрэгцээнээс давсан хэвээр байна. Тэгвэл залуус ямар мэргэжил сонговол ирээдүйд ажилтай, орлоготой байх боломж нэмэгдэх вэ?

    Мэргэжил сонголт бол хүний амьдралын чухал шийдвэрүүдийн нэг. Гэвч зөвхөн нэр хүнд, өндөр цалин, эцэг эхийн хүсэлд тулгуурлан мэргэжлээ сонгох нь хөдөлмөрийн зах зээлийн бодит хэрэгцээтэй зөрчилдөх эрсдэлтэй.

    Монгол Улсын хөдөлмөрийн зах зээлийн 2026 оны судалгааны үр дүн энэ асуудлыг дахин анхааруулж байна.

    2026 онд 82.6 мянган ажиллах хүчний эрэлт үүснэ

    Хүн ам, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сургалт, судалгааны хүрээлэнгийн 2025 онд хийсэн барометрийн судалгаагаар 2026 онд улсын хэмжээнд 82.6 мянган ажиллах хүчний эрэлт үүсэхээр тооцоолжээ.

    Энэ эрэлтийн 90.7 хувь нь байнгын, 9.3 хувь нь түр ажлын байрны хэрэгцээ байна.

    Мөн нийт эрэлтийн 80.7 хувь буюу 66.6 мянга орчим нь Улаанбаатар хотод ногдож байгаа нь хөдөлмөрийн зах зээлийн төвлөрлийг харуулж байна.

    Гэхдээ эдгээр нь шинээр бий болох ажлын байрны тоо дангаараа биш. Шинэ ажлын байр болон сул орон тоог нөхөх хэрэгцээг хамруулсан урьдчилсан тооцоо юм.

    Ямар мэргэжлүүд эрэлттэй байна вэ?

    Боловсролын ерөнхий газраас танилцуулсан эрэлттэй мэргэжлийн чиглэлүүдийн тухай 2026 оны гуравдугаар сард нийтлэгдсэн мэдээлэлд дараах мэргэжлүүд багтжээ.

    1. Сургуулийн өмнөх боловсролын багш

    Цэцэрлэгийн багш нь эрэлттэй мэргэжлийн жагсаалтын эхэнд дурдагдсан байна.

    Бага насны хүүхдийн хөгжлийг дэмжих, харилцаа, нийгэмших чадварыг төлөвшүүлэхэд мэргэжлийн багшийн үүрэг чухал. Энэ мэргэжил зөвхөн хүүхэд асрах бус, сургалт, хөгжлийн үйл ажиллагааг төлөвлөх, зохион байгуулах мэдлэг шаарддаг.

    2. Ерөнхий боловсролын сургуулийн багш

    Багшийн мэргэжил мөн эрэлттэй чиглэлд багтжээ.

    Гэхдээ бүх хичээлийн багшийн эрэлт ижил биш. Байршил, заадаг хичээл, сургуулийн төрөл, орон тооноос хамаарч ажиллах хүчний хэрэгцээ ялгаатай байж болно.

    Тиймээс багш болохоор төлөвлөж буй залуус сонгох мэргэжлийн чиглэл болон ажиллах бүс нутгийнхаа хэрэгцээг судлах нь зүйтэй.

    3. Зүйлсийн интернэтийн технологийн мэргэжилтэн

    Зүйлсийн интернэт буюу IoT нь төхөөрөмж, мэдрэгч, сүлжээг холбон мэдээлэл цуглуулах, хянах технологийн чиглэл юм.

    Ухаалаг барилга, үйлдвэрлэлийн автоматжуулалт, эрчим хүчний хяналт, тээврийн систем зэрэгт энэ төрлийн мэдлэг ашиглагддаг.

    Технологийн салбарт ажиллах сонирхолтой залуусын хувьд электроник, программчлал, сүлжээ, өгөгдлийн боловсруулалтыг хослуулан суралцах боломжтой чиглэл юм.

    4. Аялал жуулчлалын менежер

    Монголын байгаль, түүх, соёлын өвд түшиглэсэн аялал жуулчлалын үйлчилгээний чанарыг сайжруулахад мэргэшсэн хүний нөөц хэрэгтэй.

    Энэ чиглэлээр ажиллахад гадаад хэл, үйлчилгээний соёл, аяллын төлөвлөлт, цахим маркетинг, аюулгүй байдлын мэдлэг чухал.

    5. Халаалт, агаар сэлгэлт, кондиционерын системийн мэргэжилтэн

    Барилга байгууламжийн дулаан, агааржуулалт, хөргөлтийн системийг суурилуулах, ашиглах, засварлах мэргэжлийн ур чадвар нь инженер, техникийн хөдөлмөрийн чухал хэсэг юм.

    Энэ чиглэл нь мэргэжлийн болон техникийн боловсролоор эзэмших боломжтой ажил мэргэжлүүдийг ч хамарна.

    6. Сантехникч

    Сантехникийн угсралт, засвар үйлчилгээ нь орон сууц, сургууль, эмнэлэг, үйлдвэрлэлийн байгууламжийн хэвийн ажиллагаанд шаардлагатай.

    Мэргэжлийн боловсрол эзэмшсэн, дадлага туршлагатай ажилтнуудын хувьд энэ чиглэлд ажиллах боломж бий.

    7. Хүнс үйлдвэрлэлийн технологич

    Хүнсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, боловсруулалт, чанар, аюулгүй байдлыг хангах чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэх хэрэгцээ байна.

    Хүнс үйлдвэрлэлийн технологич нь бүтээгдэхүүний найрлага, үйлдвэрлэлийн горим, чанарын хяналт зэрэг асуудал дээр ажилладаг.

    8. Хоол зүйч, шим судлаач

    Хоол тэжээл, шим тэжээлийн үнэлгээ, зохистой хооллолтын талаар мэргэжлийн мэдлэгтэй хүний хэрэгцээ эрэлттэй чиглэлүүдэд дурдагджээ.

    Энэ нь эрүүл мэнд, боловсрол, хүнсний үйлчилгээтэй холбогдох мэргэжлийн салбар юм.

    9. Сэтгэл судлаач

    Сэтгэл судлалын мэргэжил мөн эрэлттэй чиглэлд багтсан байна.

    Сэтгэл судлаачид боловсрол, байгууллагын хүний нөөц, зөвлөгөө, судалгаа зэрэг олон орчинд ажиллах боломжтой. Гэхдээ ажлын байр бүрийн мэргэшил, боловсролын шаардлага ялгаатай.

    Эдгээр нь нийт хөдөлмөрийн зах зээл дэх ажлын байрны тоогоор эрэмбэлсэн бүрэн жагсаалт биш, Боловсролын ерөнхий газраас танилцуулсан эрэлттэй мэргэжлийн чиглэлүүд юм.

    Ажиллах хүч хамгийн их дутагдсан салбарууд

    Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны мэдээлснээр 2025 онд аж ахуйн нэгж, байгууллагуудад 40.2 мянган ажиллах хүчний хомсдол үүсжээ.

    Энэ хомсдолд бөөний болон жижиглэн худалдаа, автомашин, мотоциклийн засвар үйлчилгээ, боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын салбарууд ихээхэн хувийг эзэлсэн байна.

    Эндээс нэг чухал зүйл харагдана.

    Хөдөлмөрийн зах зээлд зөвхөн их сургуулийн дипломтой мэргэжилтэн бус, мэргэжлийн болон техникийн боловсролтой, дадлага туршлагатай ажилтнууд ч хэрэгтэй байна.

    Зарим мэргэжлээр төгсөгчдийн нийлүүлэлт өндөр байна

    Боловсролын ерөнхий газраас танилцуулсан мэдээлэлд бизнесийн удирдлага, эрх зүй, эдийн засаг, нягтлан бодох бүртгэл, түүх, нийгэм судлал зэрэг чиглэлийг илүүдэлтэй мэргэжлийн ангилалд дурджээ.

    Гэхдээ энэ нь тухайн мэргэжлээр суралцсан хүн ажил олох боломжгүй гэсэн үг биш.

    Жишээлбэл, нягтлан бодогчийн ажлын байр тодорхой байгууллагад эрэлттэй байж болох ч нийт төгсөгчдийн нийлүүлэлт зах зээлийн хэрэгцээнээс өндөр байх боломжтой.

    Тиймээс мэргэжлийн нэрээс гадна эзэмшсэн ур чадвар, туршлага, мэргэшлийн түвшин ажил олоход нөлөөлнө.

    Хиймэл оюун ухаан мэргэжил сонголтыг өөрчлөх үү?

    Хиймэл оюун ухаан мэдээлэл боловсруулах, тайлан бэлтгэх, программын код бичих, зураг зохиомжлох зэрэг ажлыг гүйцэтгэхэд ашиглагдаж байна.

    Энэ нь технологийн чиглэлийн шинэ ур чадвар эзэмших хэрэгцээг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ уламжлалт мэргэжлүүдийн ажлын арга барилыг өөрчилж болзошгүй.

    Гэхдээ бүх мэргэжил AI-д орлогдоно гэж дүгнэх үндэслэлгүй.

    Харин технологийг зөв ашиглах, мэдээлэл нягтлах, асуудал шийдвэрлэх, бүтээлчээр сэтгэх чадвар олон мэргэжилд давуу тал болох боломжтой.

    Залуус мэргэжлээ хэрхэн зөв сонгох вэ?

    Мэргэжил сонгохдоо зөвхөн тухайн жилийн эрэлтийн жагсаалтыг дагах нь хангалтгүй.

    Нэгдүгээрт, өөрийн сонирхол, авьяас, суралцах чадвараа тодорхойлох шаардлагатай.

    Хоёрдугаарт, сонгосон мэргэжлийн ажлын байр, шаардлагатай ур чадвар, ажиллах нөхцөлийг судлах хэрэгтэй.

    Гуравдугаарт, их сургууль, коллеж, мэргэжлийн болон техникийн боловсролын аль зам өөрт тохирохыг бодитой үнэлэх нь зүйтэй.

    Дөрөвдүгээрт, гадаад хэл, дижитал ур чадвар, харилцаа, багаар ажиллах чадвараа хөгжүүлэх нь аль ч салбарт хэрэг болно.

    Дүгнэлт

    Монгол Улсад 2026 онд 82.6 мянган ажиллах хүчний эрэлт үүсэхээр тооцоолсон нь хөдөлмөрийн зах зээлд боломж байгааг харуулж байна.

    Гэвч ажиллах хүчний эрэлт болон мэргэжилтэй боловсон хүчний нийлүүлэлт хоорондоо үргэлж тохирдоггүй.

    Энэ зөрүүг багасгахын тулд боловсролын байгууллагууд сургалтын хөтөлбөрөө хөдөлмөрийн зах зээлийн хэрэгцээтэй уялдуулах, ажил олгогчид дадлага, ур чадварын сургалтыг дэмжих, залуус мэргэжлээ мэдээлэлд тулгуурлан сонгох шаардлагатай.

    Ирээдүйтэй мэргэжил гэдэг нь зөвхөн өнөөдөр эрэлттэй байгаа ажил биш. Харин хүний сонирхол, чадвар, зах зээлийн хэрэгцээ гурав огтлолцож буй сонголт юм.

    NOMAD NATION | Боловсрол ба хөдөлмөр эрхлэлт

    Эх сурвалж

    1. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам — “2026 онд 82.6 мянган ажиллах хүчний эрэлт үүснэ”, 2026.03.20.
    2. Хүн ам, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сургалт, судалгааны хүрээлэн — “Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометрийн судалгааны үр дүн”, 2026.06.03.
    3. Боловсролын ерөнхий газраас танилцуулсан мэдээлэл — “Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлттэй болон илүүдэлтэй мэргэжлүүд”, Өнөөдөр сонин, 2026.03.24.
    4. Дэлхийн банк — “Монгол Улсын хөдөлмөрийн зах зээлийн дүн шинжилгээ”.
  • Монгол хүүхдүүд яагаад дэлгэцээс салж чадахгүй байна вэ?

    Монгол хүүхдүүд яагаад дэлгэцээс салж чадахгүй байна вэ?

    Ухаалаг утас хүүхдийн амьдралын салшгүй хэсэг болжээ. Гэвч хүүхэд дэлгэцийн өмнө удаан суух нь зөвхөн түүний хүсэл сонирхлоос шалтгаалдаг уу, эсвэл насанд хүрэгчид бидний анзаараагүй өөр шалтгаан бий юу?

    Өглөө сэрээд утсаа шалгах, хоол идэхдээ бичлэг үзэх, хичээлээ хийж байхдаа цахим тоглоом тоглох, унтахын өмнө олон нийтийн сүлжээ үзэх нь зарим хүүхдийн өдөр тутмын дадал болж байна.

    Хүүхдээ утаснаас холдуулах гэсэн эцэг эхчүүдийн оролдлого маргаан, бухимдлаар төгсөх нь ч бий.

    Гэхдээ энэ асуудлыг хүүхдийн сахилга бат муудсанаар тайлбарлах нь өрөөсгөл юм.

    Монгол хүүхдүүдийн цахим хэрэглээ ямар түвшинд байна вэ?

    НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн Монгол дахь төлөөлөгчийн газар 2025 оны тавдугаар сард нийтэлсэн мэдээлэлдээ Монголын хүүхэд, өсвөр үеийнхний 90 гаруй хувь нь интернэт болон олон нийтийн сүлжээг өдөр тутам ашиглаж байгааг дурджээ.

    Мөн уг мэдээлэлд дурдсан судалгаагаар эцэг эхчүүдийн 91 хувь нь хүүхдээ цахим аюулд өртөөгүй гэж үзсэн байхад хүүхдүүдийн 87 хувь нь цахим орчинд ямар нэг хэлбэрийн хүчирхийлэл, дарамттай тулгарсан гэж мэдээлсэн байна.

    Эдгээр тоо нь дэлгэцийн хэт хэрэглээний тархалтыг шууд хэмжээгүй боловч хүүхдийн цахим орчин дахь аюулгүй байдал, эцэг эхийн хяналт, ойлголтын зөрүүг анхаарах шаардлагатайг харуулж байна.

    Хүүхдүүд яагаад утсаа дахин дахин шалгадаг вэ?

    Богино бичлэг, цахим тоглоом, олон нийтийн сүлжээний зарим платформ хэрэглэгчийн анхаарлыг удаан хадгалах зарчмаар бүтээгдсэн байдаг.

    Дараагийн бичлэг автоматаар эхлэх, тасралтгүй гүйлгэх боломж, шинэ мэдэгдэл ирэх, тоглоомын шагнал авах зэрэг нь хэрэглээг үргэлжлүүлэхэд нөлөөлж болно.

    Америкийн Хүүхдийн эмч нарын академийн 2026 оны зөвлөмжид платформын дизайн, агуулгын чанар, гэр бүлийн дадал, хүүхдийн хөгжлийн онцлогийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатайг онцолжээ.

    Өөрөөр хэлбэл, хүүхэд утсаа тавьж чадахгүй байгаа нь заавал донтолттой гэсэн үг биш. Харин хэрэглээгээ зохицуулах чадвар, хүрээлэн буй орчин, платформын онцлог зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлж болно.

    Дэлгэцийн хэрэглээ хүүхдийн хөгжилд хэрхэн нөлөөлөх вэ?

    Дэлгэцийн хэрэглээ өөрөө бүх тохиолдолд хортой гэсэн үг биш. Цахим орчин хүүхдэд мэдлэг олж авах, бүтээлчээр ажиллах, бусадтай харилцах боломж олгодог.

    Гэхдээ хэт удаан, зохицуулалтгүй хэрэглээ нь хүүхдийн унтах цаг, хөдөлгөөн, гэр бүлийн харилцаа, хичээл хийх дадалд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй.

    НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн 2025 оны Childhood in a Digital World тайланд цахим технологийн нөлөө нь зөвхөн дэлгэцийн өмнө өнгөрүүлсэн хугацаанаас бус, хүүхэд ямар агуулга үзэж, ямар туршлага хуримтлуулж байгаагаас ихээхэн хамаардаг болохыг онцолжээ.

    Тиймээс хүүхэд өдөрт хэдэн цаг утас ашиглаж байгааг хэмжихийн зэрэгцээ юу үзэж, яагаад үзэж, түүний улмаас ямар үйл ажиллагаа хойшлогдож байгааг анзаарах нь чухал.

    Хүүхэд хэдэн цаг дэлгэц үзэж болох вэ?

    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын зөвлөмжөөр:

    • Нэг хүртэлх насны хүүхдэд дэлгэц үзүүлэхийг зөвлөдөггүй.
    • Нэг настай хүүхдэд хөдөлгөөнгүй сууж дэлгэц үзэхийг зөвлөдөггүй.
    • Хоёр настай хүүхдийн дэлгэцийн хэрэглээ өдөрт нэг цагаас хэтрэхгүй байх, боломжтой бол түүнээс бага байх нь зохистой.
    • Гурав, дөрвөн настай хүүхдийн хувьд мөн өдөрт нэг цагаас хэтрүүлэхгүй байхыг зөвлөдөг.

    Харин сургуулийн насны хүүхэд, өсвөр үеийнхэнд бүх нөхцөлд тохирох нэг цагийн хязгаар тогтоохоос илүү хэрэглээний зорилго, агуулга, нойр, хөдөлгөөн, суралцах үйл ажиллагаатай хэрхэн уялдаж байгааг харгалзах нь зүйтэй гэж Америкийн Хүүхдийн эмч нарын академи зөвлөж байна.

    Эцэг эхчүүд юу хийж болох вэ?

    Хүүхдийн утсыг шууд хураах, загнах, хориглох нь асуудлыг дангаараа шийдэхгүй байж болно.

    Харин гэр бүлийн хэмжээнд дараах дадлыг хэвшүүлэх боломжтой.

    Нэгдүгээрт, хамтын дүрэм тогтоох. Хоолны ширээний ард, унтахын өмнө, гэр бүлийн ярилцлагын үеэр утас хэрэглэхгүй байх дүрмийг хүүхэд, том хүн ялгаагүй мөрдөх хэрэгтэй.

    Хоёрдугаарт, орлуулах үйл ажиллагаа бий болгох. Хөгжим тоглох, зураг зурах, ном унших, спорт, шатар, гадаа тоглох зэрэг нь хүүхдийн чөлөөт цагийг утга учиртай өнгөрүүлэх боломж олгоно.

    Гуравдугаарт, үзэж буй агуулгыг сонирхох. Хүүхэд ямар тоглоом тоглож, ямар бичлэг үзэж байгааг асууж ярилцах нь зөвхөн хориглохоос илүү үр дүнтэй харилцааны эхлэл байж болно.

    Дөрөвдүгээрт, томчууд өөрсдөө үлгэрлэх. Хүүхдэд утсаа тавихыг шаардахын зэрэгцээ эцэг эхчүүд өөрсдийн дэлгэцийн хэрэглээг анзаарах шаардлагатай.

    Тавдугаарт, унтах орчныг хамгаалах. Унтахаас нэг цагийн өмнө дэлгэцийн хэрэглээг зогсоож, унтлагын өрөөнд төхөөрөмж байрлуулахгүй байхыг Америкийн Хүүхдийн эмч нарын академи зөвлөж байна.

    Сургууль ямар үүрэгтэй вэ?

    Хүүхдийн цахим хэрэглээ зөвхөн гэр бүлийн асуудал биш.

    Сургуулиуд цахим аюулгүй байдал, мэдээллийг шүүн тунгаах чадвар, цахим орчны ёс зүй, хувийн мэдээллээ хамгаалах мэдлэгийг сурагчдад эзэмшүүлэх боломжтой.

    Мөн хөгжим, дүрслэх урлаг, биеийн тамир, клуб, дугуйлан зэрэг хүүхэд биечлэн оролцдог үйл ажиллагаа нь дэлгэцээс гадуурх сонирхлыг дэмжих ач холбогдолтой.

    Дүгнэлт: Утсыг нь хураах уу, дадлыг нь өөрчлөх үү?

    Хүүхдийг технологиос бүрэн тусгаарлах нь өнөөгийн нийгэмд бодитой шийдэл биш.

    Харин хүүхдэд цахим хэрэглээгээ ухамсартай зохицуулах, мэдээллийг ялган таних, чөлөөт цагаа олон төрлийн үйл ажиллагаанд хуваарилах чадвар эзэмшүүлэх нь илүү урт хугацааны ач холбогдолтой.

    Хүүхдийг дэлгэцээс холдуулах хамгийн зөв арга нь зөвхөн утсыг нь хураах биш, дэлгэцээс гаднах амьдралыг нь илүү сонирхолтой, утга учиртай болгох явдал юм.

    NOMAD NATION | Боловсрол ба гэр бүл

    Эх сурвалж

    1. UNICEF Mongolia — Хүүхдийн цахим аюулгүй байдал, 2025
    2. UNICEF Innocenti — Childhood in a Digital World, 2025
    3. WHO — Бага насны хүүхдийн дэлгэцийн хэрэглээний зөвлөмж
    4. AAP — Гэр бүлийн цахим хэрэглээний төлөвлөгөө, 2026
  • БИД ХҮҮХДҮҮДДЭЭ БОЛОВСРОЛ ОЛГОЖ БАЙНА УУ? ЗӨВХӨН ДҮНГИЙН ТӨЛӨӨ СУРГАЖ БАЙНА УУ?

    БИД ХҮҮХДҮҮДДЭЭ БОЛОВСРОЛ ОЛГОЖ БАЙНА УУ? ЗӨВХӨН ДҮНГИЙН ТӨЛӨӨ СУРГАЖ БАЙНА УУ?

    NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ

    Сайн дүн авсан хүүхэд заавал сайн боловсрол эзэмшсэн байдаг уу? Бид хүүхдийнхээ мэдлэгийг үнэлж байна уу, эсвэл зөвхөн шалгалтын үр дүнг нь хэмжиж байна уу?

    　　Хүүхэд сургуульд орсон цагаасаа эхлэн үнэлгээтэй нүүр тулдаг. Хэдэн оноо авсан, ямар дүнтэй гарсан, ангидаа хэддүгээрт жагссан, шалгалтад хэр амжилт үзүүлсэн зэрэг асуулт түүний суралцах үйл явцыг дагалдана. Эцэг эх хүүхдээ сайн сураасай гэж хүснэ. Багш сурагчдаа амжилттай сургахыг эрмэлзэнэ. Сургууль сургалтын үр дүнгээ ахиулахыг зорьдог. Энэ бүхэн буруу биш. Харин бид эдгээр зорилгынхоо дунд боловсролын хамгийн чухал утга учрыг орхигдуулж байгаа юм биш биз?

    　　Боловсролын зорилго нь хүүхдийг зөвхөн мэдлэгтэй болгох төдий биш. Өөрөө сэтгэдэг, аливааг эргэцүүлдэг, бусдыг ойлгодог, асуудлыг шийдвэрлэх чадвартай, хариуцлагатай иргэн болгон төлөвшүүлэхэд оршино. Гэтэл сургалтын амжилтыг зөвхөн тоон үнэлгээгээр хэмжих хандлага давамгайлбал хүүхдийн хөгжлийн олон чухал тал анзаарагдахгүй үлдэх эрсдэлтэй.

    　　Сайн дүн бол суралцах үйл явцын нэг үзүүлэлт мөн. Гэхдээ сайн дүн авсан хүүхэд сурсан мэдлэгээ амьдралд хэрэглэх чадвартай болсон эсэх нь өөр асуудал. Хүүхэд томьёо цээжилсэн байж болно. Харин тэр томьёог ямар нөхцөлд, яагаад хэрэглэхээ ойлгосон уу? Түүхэн үйл явдлын он цагийг мэддэг байж болно. Харин түүний шалтгаан, үр дагаврыг эргэцүүлж чаддаг уу? Зөв хариулт сонгож сурсан байж болно. Харин өөрийн бодлыг үндэслэлтэй тайлбарлаж, бусдын байр суурийг сонсож чаддаг уу?

    　　Эдгээр асуулт бидэнд мэдлэг эзэмших, боловсролтой болох хоёрын ялгааг сануулдаг. Мэдээллийг тогтоох нь суралцах үйл явцын нэг хэсэг. Харин түүнийг ойлгох, хэрэглэх, шүүн тунгаах, шинэ нөхцөлд ашиглах чадвар нь боловсролын илүү өргөн үр дүн юм.

    　　Олон улсын сурагчдын үнэлгээний PISA 2022 судалгаанд Монгол Улс анх удаа оролцсон. Уг судалгаанд 15 настай сурагчдын унших, математик, байгалийн ухааны мэдлэгээ бодит амьдралын асуудалд хэрэглэх чадварыг үнэлдэг. Монголын сурагчдын дундаж үзүүлэлт оролцсон улс орнуудын дунд OECD-ийн дунджаас доогуур гарсан нь сургалтын чанар, суралцах үр дүнгийн талаар нухацтай ярилцах шаардлагатайг харуулсан.

    　　Гэхдээ энэ үр дүнг хүүхдүүд чадваргүй, багш нар муу ажиллаж байна гэж хялбархан дүгнэх үндэслэл болгож болохгүй. Суралцах үр дүнд сургалтын хөтөлбөр, багшийн мэргэжлийн хөгжил, сургуулийн орчин, гэр бүлийн нөхцөл, сурагчдын ялгаатай хэрэгцээ, боловсролын бодлогын тогтвортой байдал зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Тиймээс боловсролын чанарын асуудлыг зөвхөн нэг талд хариуцуулах бус, тогтолцооны хэмжээнд авч үзэх шаардлагатай.

    　　Багшийн ажил зөвхөн хичээл заах үйл ажиллагаагаар хязгаарлагддаггүй. Хичээлээ төлөвлөх, сурагч бүрийн ахицыг үнэлэх, ялгаатай хэрэгцээнд тохирсон арга зүй хэрэглэх, эцэг эхтэй харилцах, сургуулийн үйл ажиллагаанд оролцох зэрэг олон үүрэгтэй. Эдгээрийн зэрэгцээ тайлан, бичиг баримт, зохион байгуулалтын ажил нэмэгдэхэд багш хүүхэд бүртэй тулж ажиллах цаг, боломж хязгаарлагдаж болно.

    　　Боловсролын чанарыг сайжруулах тухай ярихдаа багшид ямар нөхцөлд ажиллах боломж олгож байгааг асуух ёстой. Багшаас бүтээлч, хүүхэд төвтэй, үр дүнтэй сургалт шаардахын зэрэгцээ түүнийг хэрэгжүүлэх цаг хугацаа, арга зүйн дэмжлэг, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг бүрдүүлэх шаардлагатай.

    　　Нөгөө талаас эцэг эхийн хүлээлт хүүхдийн суралцах хандлагад хүчтэй нөлөөлдөг. Хүүхдээ сайн сураасай гэж хүсэх нь зүйн хэрэг. Гэвч зөвхөн өндөр дүн шаардаж, алдааг нь зэмлэж, бусадтай байнга харьцуулбал суралцах хүсэл эрмэлзэл нь амжилтаас илүү айдастай холбогдох эрсдэлтэй. Хүүхэд мэдэхгүй зүйлээ асуухаас эмээж, алдаа гаргахгүй байхыг суралцахаас илүүд үзэж мэднэ.

    　　Алдаа бол суралцах үйл явцын салшгүй хэсэг. Асуулт асуух, туршиж үзэх, бүтэлгүйтэх, дахин оролдох замаар хүүхэд өөрийн мэдлэг, чадварыг хөгжүүлдэг. Иймээс хүүхдийн алдааг зөвхөн буруу хариулт гэж үзэх бус, юуг ойлгоогүй, ямар дэмжлэг хэрэгтэй байгааг тодорхойлох боломж гэж харах нь чухал.

    　　Хүүхэд бүрийн авьяас, сонирхол, суралцах хурд, өөрийгөө илэрхийлэх арга ялгаатай. Нэг хүүхэд математикт сайн байхад нөгөө нь хөгжим, дүрслэх урлаг, хэл, спорт, зохион бүтээх үйл ажиллагаанд онцгой чадвартай байж болно. Эдгээр ялгааг нэг хэмжүүрээр үнэлж, хүүхдүүдийг хооронд нь байнга харьцуулах нь тэдний боломжийг бүрэн нээж чадахгүй.

    　　Урлагийн боловсролын үнэ цэн ч энд тодорхой харагдана. Хөгжим, дүрслэх урлаг, бүжиг, жүжиг зэрэг хичээл нь хүүхдэд өөрийгөө илэрхийлэх, хамтран ажиллах, бусдыг сонсох, бүтээлчээр сэтгэх туршлага олгодог. Эдгээр хичээлийг зөвхөн үзүүлбэр бэлтгэх, уралдаанд оролцох, авьяастай хүүхдийг тодруулах хэрэгсэл гэж ойлговол боловсролын өргөн ач холбогдлыг нь хязгаарлана.

    　　Хүүхэд заавал мэргэжлийн хөгжимчин, зураач, тамирчин болох албагүй. Харин урлагаар дамжуулан өөрийгөө таньж, мэдрэмжээ илэрхийлж, хамт олонтойгоо харилцаж сурах нь түүний хувь хүний хөгжилд үнэ цэнтэй. Боловсрол гэдэг зөвхөн ирээдүйн мэргэжилд бэлтгэх үйл явц биш, өнөөдрийн хүүхдийг бүх талаас нь хөгжүүлэх үйл явц билээ.

    　　Мөн хүүхдийн сэтгэл зүйн аюулгүй байдалд анхаарах шаардлагатай. Сургууль бол хүүхэд зөвхөн хичээлд суралцахаас гадна найз нөхөдтэй болж, өөрийгөө таньж, бусадтай харилцаж, нийгмийн амьдралд оролцож сурдаг орчин. Тиймээс хүүхэд сургуульдаа айдасгүй, асуулт асуух эрхтэй, алдаагаа засах боломжтой, ялгаатай байдлаасаа болж гадуурхагддаггүй байх нь чанартай боловсролын нэг нөхцөл юм.

    　　Бид боловсролын чанарыг сайжруулахын тулд үнэлгээнээс татгалзах шаардлагагүй. Харин үнэлгээний зорилгыг зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Үнэлгээ нь хүүхдийг бусадтай өрсөлдүүлэх, шошголох хэрэгсэл бус, суралцах ахицыг нь тодорхойлж, цаашид хэрхэн дэмжихийг шийдэхэд туслах ёстой. Зөвхөн эцсийн дүнг бус, сурагчийн ойлголт, оролдлого, ахиц, мэдлэгээ хэрэглэх чадварыг анхаарах нь илүү үр дүнтэй.

    　　Эцэг эх хүүхдээсээ «Хэд авсан бэ?» гэж асуухаас гадна «Өнөөдөр юу шинээр ойлгов?», «Юу нь сонирхолтой байсан бэ?», «Ямар зүйл хэцүү санагдав?» гэж асууж хэвшвэл суралцах үйл явцын тухай илүү утга учиртай ярилцлага өрнөх боломжтой. Багш, эцэг эхийн хамтын ажиллагаа зөвхөн дүн, сахилгын асуудлаар хязгаарлагдах бус, хүүхдийн хөгжил, хэрэгцээ, ахицад чиглэх нь чухал.

    　　Эцэст нь бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Өндөр дүнтэй сурагч бэлтгэх, боловсролтой иргэн төлөвшүүлэх хоёр хоорондоо зөрчилдөх албагүй. Харин боловсролын зорилгыг зөвхөн шалгалтын амжилтаар хязгаарлах үед энэ хоёрын хооронд ялгаа үүсэж эхэлдэг.

    　　Бид ирээдүйд ямар Монгол Улсыг бүтээхийг хүсэж байна вэ? Бусдын хэлснийг цээжилж, зөв хариулт сонгодог хүмүүсийн нийгмийг үү? Эсвэл өөрөө бодож, асуулт асууж, бусдыг хүндэтгэж, асуудлыг шийдвэрлэж чаддаг иргэдийн нийгмийг үү?

    　　Хүүхдийн боловсролыг зөвхөн дүнгээр хэмжвэл бид түүний сурлагын нэг хэсгийг харна. Харин хүүхдийг бүхэлд нь хөгжүүлж чадвал нийгмийнхээ ирээдүйд хөрөнгө оруулж байна гэсэн үг.

    　　Боловсролын жинхэнэ амжилт хүүхэд хэдэн оноо авснаар бус, сурсан мэдлэгээ амьдралд хэрхэн хэрэглэж, ямар хүн болон төлөвшиж байгаагаар илэрнэ.

    　　Тиймээс бид өөрсдөөсөө дахин асуух хэрэгтэй.

    　　Бид хүүхдүүддээ боловсрол олгож байна уу, эсвэл зөвхөн дүнгийн төлөө сургаж байна уу?

    NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол

    Эх сурвалж, лавлах материал

    1. OECD. PISA 2022 Results: Country Note — Mongolia, 2023.
    2. OECD. PISA 2022 Results, Volumes I–II, 2023.
    3. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education — All Means All.

    Энэхүү нийтлэл нь боловсролын чанар, суралцах үйл явц, хүүхдийн хөгжлийн талаарх олон улсын судалгааны мэдээлэл болон редакцийн байр суурийг нэгтгэсэн үзэл бодлын нийтлэл болно.