NOMAD NATION

Үзэл санаа · Үндэсний үнэт зүйл · Ирээдүй

Author: admin

  • AI Монголын ажлын байрыг хэрхэн өөрчлөх вэ?

    AI Монголын ажлын байрыг хэрхэн өөрчлөх вэ?

    Технологи ба нийгэм

    Хиймэл оюун ухаан хүний ажлыг орлох уу, эсвэл хүний хөдөлмөрийг илүү бүтээмжтэй болгох уу? Энэ асуулт Монголын хөдөлмөрийн зах зээлд ч хамаатай болж байна.

    Хиймэл оюун ухаан буюу AI нь технологийн салбарын мэргэжилтнүүдийн хэрэглээнээс хальж, багш, сэтгүүлч, нягтлан бодогч, дизайнер, бизнес эрхлэгчдийн өдөр тутмын ажилд нэвтэрч эхэлжээ.

    Тайлан боловсруулах, мэдээлэл нэгтгэх, зураг бүтээх, бичвэр боловсруулах зэрэг ажлыг AI-ийн тусламжтайгаар богино хугацаанд гүйцэтгэх боломж нэмэгдэж байна.

    Гэхдээ технологийн энэхүү дэвшил Монголын ажилтнуудад шинэ боломж авчрах уу, эсвэл зарим мэргэжлийн эрэлтийг бууруулах уу?

    Дэлхийн дөрвөн ажлын байр тутмын нэг нь өөрчлөлтөд өртөх боломжтой

    Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага (ILO) болон Польшийн Үндэсний судалгааны хүрээлэнгийн 2025 оны хамтарсан судалгаагаар дэлхийн нийт ажлын байрны 25 хувь нь генератив хиймэл оюун ухааны нөлөөнд тодорхой хэмжээгээр өртөх боломжтой байна.

    Гэхдээ энэ нь дөрвөн ажилтан тутмын нэг нь ажилгүй болно гэсэн үг биш юм.

    Судлаачид ихэнх мэргэжил бүрэн устахаас илүүтэйгээр тухайн ажлын байрны үүрэг, гүйцэтгэх арга барил өөрчлөгдөх магадлалтай гэж үзжээ.

    Ялангуяа бичиг хэргийн ажил, мэдээлэл боловсруулах болон цахим орчинд гүйцэтгэдэг зарим ажил илүү их өөрчлөлтөд өртөх төлөвтэй байна.

    Монголд ямар мэргэжлүүд өөрчлөгдөж болох вэ?

    Монголын хөдөлмөрийн зах зээлд AI-ийн нөлөөг нарийвчлан тооцсон үндэсний хэмжээний тоон мэдээлэл хангалтгүй байгаа ч олон улсын чиг хандлагаас дараах боломжит өөрчлөлтүүдийг харж болно.

    Боловсролын салбар: Багш нар хичээлийн төлөвлөгөө, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, шалгалтын материал боловсруулахдаа хиймэл оюун ухаан ашиглах боломжтой. Гэвч сурагчийн сэтгэл зүйг ойлгох, хүмүүжүүлэх, суралцах үйл явцыг удирдах үүрэг багшид хэвээр үлдэнэ.

    Сэтгүүл зүй: AI мэдээлэл нэгтгэх, бичлэгийг текст болгох, нийтлэлийн эхний ноорог боловсруулахад тусалж чадна. Харин баримт нягтлах, эх сурвалж хамгаалах, редакцийн хариуцлага хүлээх нь сэтгүүлчийн үүрэг юм.

    Бизнес, маркетинг: Жижиг бизнес эрхлэгчид бүтээгдэхүүний тайлбар, сурталчилгааны агуулга, хэрэглэгчид хүргэх мэдээллээ боловсруулахад AI ашиглаж болно.

    Санхүү, нягтлан бодох бүртгэл: Давтагддаг мэдээлэл боловсруулах ажлууд автоматжих боломжтой боловч санхүүгийн хяналт, хууль эрх зүйн хариуцлага, мэргэжлийн шийдвэр хүний оролцоог шаардсаар байна.

    Шинэ ур чадвар хөдөлмөрийн зах зээлийн давуу тал болно

    Олон улсын валютын сангийн 2026 оны судалгаанд хөгжингүй эдийн засгийн ажлын байрны зарын ойролцоогоор арван хувь нь шинэ төрлийн ур чадвар шаарддаг болсон талаар дурджээ. Хөгжиж буй эдийн засгуудад энэ үзүүлэлт ойролцоогоор таван хувьтай байна.

    Эдгээр шинэ ур чадварын дунд мэдээллийн технологи, хиймэл оюун ухаантай холбоотой мэдлэг чухал байр эзэлж байна.

    Гэхдээ AI-ийн ур чадварын эрэлт нэмэгдэх нь бүх ажилтны цалин, ажлын байр автоматаар өснө гэсэн баталгаа биш. Зарим ажил мэргэжилд боломж нэмэгдэхийн зэрэгцээ бусад ажилтанд өрсөлдөөний дарамт үүсэж болзошгүй.

    Монгол Улс энэ өөрчлөлтөд хэрхэн бэлтгэж байна вэ?

    2026 оны зургаадугаар сард Монгол Улсын Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагын дэмжлэгтэйгээр дижитал хөдөлмөр эрхлэлтийн судалгааны урьдчилсан үр дүнг хэлэлцжээ.

    Уг судалгаанд цахим платформд суурилсан хөдөлмөр эрхлэлт залууст орлого олох боломж нээж байгаа боловч нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн эрх, албан бус хөдөлмөр эрхлэлтийн асуудлуудыг давхар анхаарах шаардлагатайг онцолсон байна.

    Энэ нь AI-ийн ажлын байр дахь шууд нөлөөг хэмжсэн судалгаа биш ч Монголын хөдөлмөрийн зах зээл дижитал шилжилтийн шинэ сорилтуудтай тулгарч байгааг харуулж байна.

    Ирээдүйн ажилтан ямар чадвартай байх шаардлагатай вэ?

    Хиймэл оюун ухааныг зөв ашиглах чадвар нь зөвхөн програм ажиллуулах мэдлэгээр хязгаарлагдахгүй.

    Мэдээллийг шүүн тунгаах, эх сурвалжийг нягтлах, бүтээлчээр сэтгэх, ёс зүйтэй шийдвэр гаргах, бусадтай хамтран ажиллах чадвар улам чухал болно.

    Технологи хөгжихийн хэрээр хүн шинэ мэдлэг эзэмших, ур чадвараа тасралтгүй шинэчлэх шаардлагатай тулгарч байна.

    Дүгнэлт

    Хиймэл оюун ухаан Монголын ажлын байрыг өөрчлөх нь технологийн хөгжлийн нэгэн боломжит үр дагавар юм. Харин энэхүү өөрчлөлт ямар хурдтай, ямар хэмжээнд өрнөх нь эдийн засгийн бүтэц, байгууллагуудын хөрөнгө оруулалт, ажилтнуудын ур чадвар, төрийн бодлогоос хамаарна.

    Хамгийн чухал асуулт нь хиймэл оюун ухаан хүнийг орлох эсэхээс илүүтэй Монгол хүн технологийн шинэ эрин үед хэрхэн бэлтгэх вэ? гэдэг асуудал юм.

    NOMAD NATION | Технологи ба нийгэм

  • МОНГОЛЧУУД БИДНИЙ АСУУДАЛ МЭДЛЭГИЙН ХОМСДОЛ УУ?, СЭТГЭЛГЭЭНИЙ ДОРОЙТОЛ УУ?

    МОНГОЛЧУУД БИДНИЙ АСУУДАЛ МЭДЛЭГИЙН ХОМСДОЛ УУ?, СЭТГЭЛГЭЭНИЙ ДОРОЙТОЛ УУ?

    Бид яагаад бусдаас авахыг хүсдэг хэрнээ өөрсдөө хөдөлмөрлөх, бүтээх тухай бага ярьдаг юм бол?

    Яагаад нийтийн эрх ашгаас илүү хувийн ашиг сонирхлоо дээгүүр тавих хандлагатай болчихов?

    Энэ бүхэн чинь тэгэхээр зөвхөн хувь хүний ухамсрын асуудал уу? Эсвэл ядуурал, боловсролын тэгш бус байдал, нийгмийн тогтолцоотой холбоотой юу?

    Ядуурал бол зөвхөн хүмүүсийн халаасыг хоосолдоггүй юм байна, хүмүүсийн ирээдүйгээ төлөвлөх боломжийг нь хязгаарлаж, зөвхөн өнөөдрийнхөө л хэрэгцээндээ хэт төвлөрөхөд хүргэдэг юм байна.

    Гэхдээ ядуу хүн бүр шуналтай биш. Баян хүн бүр ухамсартай ч биш юм байна.

    Хамгийн аюултай нь гэвэл эрдэм мэдлэггүй байх бус, мэдсээр байж бурууг зөвтгөдөг сэтгэлгээ юм байна.

    Бидэнд зөвхөн эдийн засгийн өсөлт биш, сэтгэлгээний өсөлт хөгжил, сэтгэлгээний өөрчлөлт хэрэгтэй юм байна.

    Эх орноо хайрлана гэдэг алдааг нь өөгшүүлэх биш, асуудлыг нь шударгаар хэлэлцэж, шийдэл эрэлхийлэх явдал юм байна.

    Хүмүүсээ буруутгах бус, сэтгэлгээг нь сэрээе, ирээдүйд нь итгэл өгье. Урмыг нь тэтгэе. Монголчууд азтай ард түмэн дээ. Сайхан ирээдүй бидний урд байна. Итгэлтэй байцгаая.

    NOMAD NATION — Сэтгэлгээний өөрчлөлтийн төлөө.

    #NomadNation #Сэтгэлгээ #ИргэнийУхамсар #МонголынХөгжил

  • ТӨРСӨН АХ ДҮҮ 2 ШАТРЫН УАШ ТЭМЦЭЭНД 4,5-Р БАЙР ЭЗЭЛЖ, ҮНДЭСНИЙ ШИГШЭЭ БАГТ БАГТЛАА

    ТӨРСӨН АХ ДҮҮ 2 ШАТРЫН УАШ ТЭМЦЭЭНД 4,5-Р БАЙР ЭЗЭЛЖ, ҮНДЭСНИЙ ШИГШЭЭ БАГТ БАГТЛАА

    СПОРТ | NOMAD NATION

    2026 оны Монгол Улсын насанд хүрэгчдийн шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээн аравдугаар сарын 23-наас арваннэгдүгээр сарын 1-ний өдрүүдэд Улаанбаатар хотноо болж өндөрлөлөө.

    Тус тэмцээнд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 33 дугаар сургуулийн тугийн дор оролцсон төрсөн ах, дүү Наранболдын Содгэрэлт, Наранболдын Содбилэгт нар шагналт байрт шалгарч, нэгэн гэр бүлээс хоёр тамирчин амжилт гаргалаа.

    Эмэгтэйчүүдийн ангилалд эмэгтэй FIDE мастер Н.Содгэрэлт 11 өргөөс 7 оноо авч, дөрөвдүгээр байр, эрэгтэйчүүдийн ангилалд FIDE мастер Н.Содбилэгт 11 өргөөс 6 оноо цуглуулж, тавдугаар байр эзэлжээ.

    2026 оны Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээн
    2026 оны Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээн
    2026 оны Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээн
    2026 оны Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээн
    2026 оны Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээн
    2026 оны Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээн

    Тэдний тэмцээний амжилт Chess-Results олон улсын шатрын тэмцээний дүнгийн системд албан ёсоор бүртгэгдсэн байна.

    Үүнээс гадна төрсөн ах, дүү хоёр Монгол Улсын шатрын үндэсний шигшээ багийн тамирчид болсон тухай мэдээлэл байна.

    Нэг гэр бүлийн хоёр шатарчин насанд хүрэгчдийн улсын аваргын шигшээ тэмцээнд зэрэг амжилт гаргасан нь тэдний олон жилийн хичээл зүтгэл, бэлтгэл сургуулилалтын үр дүн юм.

    NOMAD NATION | Спорт

    Эх сурвалж: Chess-Results.com — 2026 оны Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээний эцсийн дүн.

  • ТУРААХ ТАРИА: ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭМЧИЛГЭЭ ҮҮ, ГОО САЙХНЫ БИЗНЕС ҮҮ?

    ТУРААХ ТАРИА: ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭМЧИЛГЭЭ ҮҮ, ГОО САЙХНЫ БИЗНЕС ҮҮ?

    NOMAD NATION | ЭРҮҮЛ МЭНД • НИЙГЭМ

    Богино хугацаанд жин хасах хүсэл эрмэлзлийн цаана эмийн зохистой хэрэглээ, эрүүл мэндийн эрсдэл, гоо сайхны зах зээлийн хариуцлагын тухай чухал асуулт бий.

    　　Сүүлийн жилүүдэд жин хасах зориулалттай тарианы тухай мэдээлэл цахим орчинд өргөн тархах болжээ. Зарим хүн богино хугацаанд жин хассан туршлагаа хуваалцаж, зарим нь эмчилгээний үр дүнд сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийлдэг. Харин нөгөө хэсэг нь эдгээр эмийн гаж нөлөө, зохисгүй хэрэглээ, гоо сайхны зорилгоор хяналтгүй хэрэглэх эрсдэлийн талаар анхааруулж байна. Энэ мэт маргааны дунд нэг чухал асуулт тавигдана. Бид жин хасах эмчилгээг эрүүл мэндийн асуудал гэж ойлгож байна уу, эсвэл хүссэн биеийн галбиртаа хурдан хүрэх арга хэрэгсэл гэж харж байна уу?

    　　Олон нийтэд «тураах тариа» хэмээн нэрлэгддэг эмүүдийн дотор семаглутид, тирзепатид зэрэг идэвхтэй бодис агуулсан бүтээгдэхүүнүүд бий. Эдгээр нь хоолны дуршил, цадах мэдрэмж, цусан дахь сахарын зохицуулалтад нөлөөлдөг дааврын үйл ажиллагаатай холбоотой эмүүд юм. Гэхдээ эдгээрийг инсулинтай адилтгаж ойлгож болохгүй. Мөн бүгд ижил найрлага, ижил зориулалт, ижил хэрэглэх заалттай гэсэн үг биш.

    　　Таргалалт нь олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг, архаг явцтай өвчин байж болдгийг олон улсын анагаах ухааны байгууллагууд хүлээн зөвшөөрдөг. Удамшил, бодисын солилцоо, дааврын зохицуулалт, хэрэглэж буй эм, нойр, стресс, хооллолт, хөдөлгөөн, амьдрах орчин зэрэг нь биеийн жинд нөлөөлж болно. Иймээс илүүдэл жинтэй хүнийг залхуу, өөрийгөө хянаж чаддаггүй гэж буруутгах нь шинжлэх ухааны үндэслэлгүй төдийгүй хүний нэр төрд халдсан хандлага юм.

    　　Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага 2025 онд GLP-1 бүлгийн эмүүдийг таргалалттай насанд хүрэгчдийн урт хугацааны эмчилгээнд тодорхой нөхцөлтэйгөөр ашиглаж болох тухай удирдамж гаргасан. Энэ нь тухайн эмүүдийг үр дүнгүй, эсвэл бүгдэд аюултай гэж үзэх боломжгүйг харуулна. Гэхдээ эмчилгээний үр нөлөө, аюулгүй байдал, өртөг, урт хугацааны хэрэглээ, зогсоосны дараах өөрчлөлтийг хамтад нь үнэлэх шаардлагатайг мөн онцолсон.

    　　Эдгээр эмийн хэрэглээтэй холбоотой бодит эрсдэл бий. Тухайлбал, дотор муухайрах, бөөлжих, суулгах, өтгөн хатах зэрэг хоол боловсруулах замын зовиур илэрч болно. Зарим тохиолдолд шингэн алдалт, бөөрний үйл ажиллагааны хүндрэл, цөсний хүүдийн эмгэг, нойр булчирхайн цочмог үрэвсэл зэрэг ноцтой асуудал үүсэх боломжтой. Иймээс эмийн тохирох эсэх, тунгийн өөрчлөлт, гаж нөлөөний хяналтыг мэргэжлийн эмч шийдвэрлэх ёстой.

    　　Мөн жин хасах явцад зөвхөн өөхний хэмжээ буурдаггүй. Булчингийн болон бусад өөхгүй эдийн масс ч багасаж болдог. Тиймээс жин бууруулах эмчилгээний үед зохистой хооллолт, хангалттай уураг, хувь хүний нөхцөлд тохирсон биеийн идэвх, булчингийн хүчийг хадгалах арга хэмжээ чухал. Гэхдээ тураах тариа хэрэглэсэн хүн бүр нурууны суулттай, үе мөчний өвчтэй болно гэж дүгнэх шинжлэх ухааны үндэслэл байхгүй.

    　　Эмчилгээ зогсоосны дараа жин эргэн нэмэгдэх асуудал ч анхаарал татдаг. Семаглутидын STEP 1 судалгааны үргэлжлэлд эмчилгээ болон амьдралын хэв маягийн зохион байгуулалттай дэмжлэгийг зогсоосноос хойш нэг жилийн хугацаанд оролцогчид өмнө хассан жингийнхээ дунджаар гуравны хоёрыг буцаан нэмсэн байна. Гэхдээ энэ үр дүнг бүх төрлийн тариа, бүх хүнд яг адилхан тохиолдоно гэж ойлгож болохгүй. Харин таргалалтын эмчилгээ урт хугацааны төлөвлөгөө, тогтмол хяналт шаарддагийг харуулсан чухал баримт юм.

    　　Эндээс гоо сайхны үйлчилгээ, эмнэлгийн эмчилгээ хоёрын заагийн тухай асуудал урган гарна. Эмчийн үзлэг, оношилгоо, эмийн хэрэглэх заалт, эсрэг заалт, гаж нөлөөний мэдээлэл, хяналтын төлөвлөгөөгүйгээр жин хасах тариа санал болгох нь эрүүл мэндийн ноцтой эрсдэл дагуулж болзошгүй. Ялангуяа олон нийтийн сүлжээгээр сурталчилсан бүтээгдэхүүний найрлага, гарал үүсэл, бүртгэл, хадгалалтын нөхцөл, эмнэлгийн мэргэжилтний оролцоог нягтлах шаардлагатай.

    　　Харин гоо сайхны үйлчилгээ үзүүлдэг бүх байгууллага зохисгүй үйл ажиллагаа явуулдаг гэж ерөнхийлөн буруутгах нь шударга биш. Гол асуудал нь тухайн байгууллага эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэх эрхтэй эсэх, хэрэглэж буй бүтээгдэхүүн нь зохих зөвшөөрөлтэй эсэх, үйлчлүүлэгчид үнэн зөв мэдээлэл өгч байгаа эсэх, эмчилгээний аюулгүй байдлыг хэрхэн хангаж байгаад оршино.

    　　Өөр нэг анхаарах зүйл бол гоо сайхны тухай нийгмийн хүлээлт юм. Туранхай байхыг амжилт, гоо үзэсгэлэн, өөрийгөө арчилж байгаагийн баталгаа мэтээр ойлгуулах сурталчилгаа хүний биеийн талаарх үнэлэмжид нөлөөлж болно. Гэвч хүний эрүүл мэндийг зөвхөн жингээр нь тодорхойлох боломжгүй. Биеийн жин бууруулах эмчилгээний зорилго нь гадаад төрхийг бусдын хүсэлд нийцүүлэх бус, эмнэлзүйн шаардлагатай үед эрүүл мэндийн эрсдэлийг бууруулж, амьдралын чанарыг сайжруулахад чиглэх ёстой.

    　　Энэ асуудалд төрийн хяналт, мэргэжлийн байгууллагын оролцоо мөн чухал. Эмийн бүртгэл, импорт, хадгалалт, худалдаа, сурталчилгаа, эмнэлгийн үйлчилгээний стандартын хэрэгжилтийг хангах нь иргэдийн аюулгүй байдлыг хамгаалах үндсэн нөхцөл юм. Нөгөө талаас иргэд эмийн талаар цахим орчноос мэдээлэл авахдаа сурталчилгаа, хувийн туршлага, шинжлэх ухааны нотолгоог ялгаж сурах шаардлагатай.

    　　Бид аливаа эмийг туйлшран магтах, эсвэл бүхэлд нь үгүйсгэх хоёрын аль алинаас зайлсхийх хэрэгтэй. Зохих заалттай хүнд, мэргэжлийн хяналтад хэрэглэсэн эмчилгээ эрүүл мэндийн бодит ашиг тустай байж болно. Харин шаардлагагүй хэрэглээ, баталгаагүй бүтээгдэхүүн, хяналтгүй үйлчилгээ нь урьдчилан сэргийлж болох эрсдэл үүсгэнэ.

    　　Эцэст нь нэг асуулт үлдэж байна. Бид хүний эрүүл мэндийг хамгаалах эмчилгээг хөгжүүлж байна уу, эсвэл хурдан үр дүн амласан сурталчилгаагаар хүний хүсэл, эмзэг байдлыг ашиглах зах зээлийг өргөжүүлж байна уу?

    　　Турах нь өөрөө эрүүл болохтой үргэлж адил биш. Харин эрүүл мэндэд тохирсон, нотолгоонд суурилсан, хяналттай эмчилгээ л хүний сайн сайхны төлөө үйлчлэх учиртай.

    　　Эрүүл мэнд бол туршилт хийх талбар биш. Тиймээс жин хасах эмийн тухай шийдвэрийг цахим сурталчилгаа, танилын зөвлөгөө, богино хугацааны үр дүнгээр бус, мэргэжлийн эмчийн үнэлгээ, шинжлэх ухааны нотолгоонд үндэслэн гаргах нь зүйтэй.

    NOMAD NATION | Эрүүл мэндийн мэдээлэл, редакцийн дүн шинжилгээ

    Эх сурвалж

    1. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (WHO). WHO issues global guideline on the use of GLP-1 medicines in treating obesity, 2025.
    2. АНУ-ын Хүнс, эмийн захиргаа (FDA). Wegovy — Prescribing Information, 2025.
    3. АНУ-ын Хүнс, эмийн захиргааны DailyMed. Zepbound — Prescribing Information, 2026.
    4. Wilding J.P.H. нар. Weight regain and cardiometabolic effects after withdrawal of semaglutide: The STEP 1 trial extension, 2022.

    Редакцийн тайлбар: Энэхүү нийтлэл нь эрүүл мэндийн ерөнхий мэдээлэл бөгөөд эмчийн үзлэг, оношилгоо, эмчилгээний зөвлөгөөг орлохгүй.

  • БАЯН УЛС БОЛОХООСОО ӨМНӨ ХӨГЖСӨН ИРГЭДТЭЙ УЛС БОЛОХ ЁСТОЙ ЮУ?

    БАЯН УЛС БОЛОХООСОО ӨМНӨ ХӨГЖСӨН ИРГЭДТЭЙ УЛС БОЛОХ ЁСТОЙ ЮУ?

    NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ

    Улс орны хөгжил зөвхөн эдийн засгийн өсөлтөөр хэмжигдэх үү, эсвэл иргэдийн боловсрол, ухамсар, хариуцлага, амьдралын чанараар тодорхойлогдох уу?

    　　Монгол Улс байгалийн баялагтай, өргөн уудам газар нутагтай, хөгжих боломж ихтэй орон. Бид олон жилийн турш эдийн засгаа өсгөх, хөрөнгө оруулалт татах, уул уурхайн орлогоо нэмэгдүүлэх, дэд бүтцээ хөгжүүлэх тухай ярьсаар ирсэн. Гэвч эдгээр зорилгын цаана нэг чухал асуулт үлддэг. Улс орон баян болохын хэрээр иргэдийн амьдрал, боловсрол, ёс зүй, харилцааны соёл, нийгмийн хариуцлага мөн адил хөгжиж байна уу?

    　　Хөгжлийг зөвхөн мөнгөөр хэмжих нь учир дутагдалтай. Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн өсөж, томоохон барилга байгууламж сүндэрлэж, зам талбай нэмэгдэж болно. Гэвч иргэд чанартай боловсрол эзэмших, эрүүл мэндээ хамгаалах, аюулгүй орчинд амьдрах, өөрийгөө хөгжүүлэх боломжгүй хэвээр байвал тэр өсөлтийн үр өгөөжийг бодит хөгжил гэж үзэхэд хүндрэлтэй.

    　　НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс боловсруулдаг Хүний хөгжлийн индекс нь улс орны хөгжлийг зөвхөн эдийн засгийн орлогоор бус, хүн амын дундаж наслалт, боловсрол, нэг хүнд ногдох үндэсний нийт орлого зэрэг үндсэн хэмжээсээр үнэлдэг. Энэ нь хөгжил гэдэг ойлголтын төвд хүн байх ёстойг сануулдаг. Гэхдээ хүний хөгжлийн индекс нь иргэдийн ёс суртахуун, харилцааны соёл, нийгмийн хариуцлагыг шууд хэмждэг үзүүлэлт биш. Эдгээр асуудлыг тусад нь судалж, үнэлэх шаардлагатай.

    　　Хүн хөгжсөн байна гэдэг нь зөвхөн өндөр боловсролын дипломтой, сайн ажилтай, өндөр орлоготой байхыг хэлэхгүй. Мэдлэгээ зөв ашиглах, бусдын эрхийг хүндэтгэх, нийгмийн амьдралд хариуцлагатай оролцох, өөрийн үйлдлийн үр дагаврыг ойлгох чадвар ч чухал. Боловсролтой хүн бүр ёс зүйтэй байна гэсэн баталгаа үгүй. Харин боловсрол нь мэдлэгийн зэрэгцээ шүүн тунгаах, хамтран ажиллах, хариуцлага хүлээх чадварыг хөгжүүлэх учиртай.

    　　Бид нийтийн эзэмшлийн орон зайд хэрхэн хандаж байгаагаасаа ч нийгмийн соёлын түвшнээ харж болно. Шинээр барьсан зам, талбайгаа хайрлан хамгаалж байна уу? Орц, гудамж, цэцэрлэгт хүрээлэнгээ цэвэр байлгаж чадаж байна уу? Нийтийн тээвэрт бусдын эрхийг хүндэтгэж байна уу? Хог хаягдлаа зориулалтын саванд хийж, бусдын амгалан тайван байдлыг бодолцож байна уу? Эдгээр нь жижиг мэт боловч хамтын амьдралын чанарт шууд нөлөөлдөг өдөр тутмын үйлдлүүд юм.

    　　Гэхдээ иргэдийн хариуцлагыг ярихдаа төрийн үүргийг орхигдуулж болохгүй. Хогийн савгүй газарт цэвэр байдлыг шаардах, аюулгүй явган хүний замгүй орчинд замын хөдөлгөөний соёлын тухай ярих, хүртээмжгүй үйлчилгээнд иргэдийг буруутгах нь асуудлыг нэг талаас нь харсан хэрэг болно. Нийгмийн зөв дадал төлөвшихөд ойлгомжтой дүрэм, хүртээмжтэй үйлчилгээ, шударга хэрэгжилт, үлгэр дуурайлал хэрэгтэй. Иргэний хариуцлага, төрийн хариуцлага хоёр бие биеэ нөхөх ёстой.

    　　Нөгөө талаар хөгжилтэй нийгэм гэдэг нь иргэд нь бүгд ижил бодолтой, нэг хэв маягаар амьдардаг нийгэм биш. Харин ялгаатай үзэл бодол, амьдралын нөхцөл, соёл, хэрэгцээтэй хүмүүс бие биеийнхээ эрхийг хүндэтгэн хамтран амьдарч чаддаг нийгэм юм. Бусдыг сонсох, санал зөрөлдөөнөө тайван шийдвэрлэх, мэдээллийн үнэн зөвийг нягтлах, хууль дүрмийг ухамсартай дагаж мөрдөх нь ардчилсан нийгмийн төлөвшилд чухал нөлөөтэй.

    　　Иргэний хөгжил гэр бүл, сургуулиас эхэлдэг. Хүүхэд зөвхөн хичээлийн мэдлэг эзэмшихээс гадна бусадтай харилцах, өөрийн үүргийг ухамсарлах, хамтын шийдвэр гаргахад оролцох, алдаа гаргавал хариуцлага хүлээх дадалд суралцах шаардлагатай. Хүүхдэд бусдыг хүндэтгэх тухай заахын зэрэгцээ томчууд өөрсдөө тэр зарчмыг хэрэгжүүлдэг байх нь илүү хүчтэй үлгэр дуурайлал болно.

    　　Бид хүүхдүүддээ ямар нийгмийг өвлүүлж үлдээх гэж байна вэ? Байгалийн баялагтай ч түүний үр өгөөжийг шударгаар хүртэж чаддаггүй, шинэ барилгатай ч нийтийн өмчөө хайрладаггүй, мэдээлэл ихтэй ч нэгнээ сонсдоггүй нийгмийг үү? Эсвэл хөдөлмөрийг үнэлдэг, боловсролыг эрхэмлэдэг, хууль хүн бүрд тэгш үйлчилдэг, иргэд нь өөрсдийн амьдрах орчиндоо эзэн болж чаддаг нийгмийг үү?

    　　Энд нэг зүйлийг онцлох шаардлагатай. Хүний хөгжлийг зөвхөн хувь хүний хүсэл эрмэлзэлтэй холбон тайлбарлах боломжгүй. Хүн өөрийгөө хөгжүүлэхийг хүссэн ч чанартай боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, тогтвортой орлого, аюулгүй орчин, мэдээлэлд хүрэх боломжгүй бол тэр хүсэл нь бодит үр дүнд хүрэхэд хүндрэлтэй. Тиймээс хүний хөгжил бол хувь хүний хүчин чармайлт болон нийгмийн боломжийн харилцан үйлчлэлийн үр дүн юм.

    　　Баялгийн тухайд ч бид ийм өнцгөөс харах хэрэгтэй. Байгалийн баялаг бол эдийн засгийн боломж. Харин тэр боломжийг иргэдийн амьдралын чанар, боловсрол, эрүүл мэнд, ур чадвар, ирээдүйн баталгаанд хөрвүүлж чадвал жинхэнэ үнэ цэн нь бий болно. Ашигт малтмалын орлого түр хугацаанд өсөж болно. Харин мэдлэгтэй, чадвартай, хариуцлагатай иргэдийн бүтээх үнэ цэнэ үеэс үед үргэлжлэх боломжтой.

    　　Гэхдээ баян улс болох, хөгжсөн иргэдтэй болох хоёрыг заавал дараалуулах шаардлагагүй. Эдийн засгийн хөгжил хүний хөгжлийг дэмжиж, хүний хөгжил эргээд эдийн засгийн өсөлтийн суурийг бэхжүүлдэг. Чанартай боловсролтой, эрүүл, ур чадвартай иргэд бүтээмжтэй хөдөлмөрлөж, шинэ санаа хэрэгжүүлж, нийгмийн баялаг бүтээнэ. Харин эдийн засгийн өсөлтөөс бий болсон нөөцийг боловсрол, эрүүл мэнд, амьдрах орчны сайжруулалтад чиглүүлснээр хүний хөгжлийн боломж улам нэмэгдэнэ.

    　　Энэ харилцан хамаарлыг ойлгох нь төрийн бодлогод чухал. Бид зөвхөн хэдэн төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийснээр бус, тэр хөрөнгө оруулалтын үр дүнд иргэдийн амьдралд ямар өөрчлөлт гарснаар амжилтаа хэмжих хэрэгтэй. Сургууль барьсан бол хүүхдүүд чанартай боловсрол эзэмшиж байна уу? Эмнэлэг барьсан бол иргэд шаардлагатай тусламж үйлчилгээгээ цаг тухайд нь авч байна уу? Зам тавьсан бол хүмүүс аюулгүй, хүртээмжтэй зорчиж байна уу? Энэ мэт бодит үр дүнг анхаарах шаардлагатай.

    　　Мөн хөгжсөн иргэн гэдэг ойлголтыг хэн нэгнийг дорд үзэх, боловсрол, орлогоор нь ялгаварлах хэмжүүр болгож болохгүй. Хүний үнэ цэнэ түүний диплом, хөрөнгө мөнгө, албан тушаалаар тодорхойлогдохгүй. Харин хүн бүр суралцах, хөгжих, нийгэмдээ хувь нэмэр оруулах тэгш боломжтой байх нь хөгжлийн бодлогын үндсэн зорилго байх учиртай.

    　　Монгол Улс байгалийн баялгаа зөв удирдах, эдийн засгаа төрөлжүүлэх, үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх шаардлагатай. Үүний зэрэгцээ иргэдийнхээ мэдлэг, ур чадвар, эрүүл мэнд, нийгмийн оролцоо, харилцааны соёлд тогтвортой хөрөнгө оруулах хэрэгтэй. Баялаг бүтээх, баялгаа зөв хуваарилах, нийтийн эрх ашгийг хамгаалах, ирээдүй хойч үедээ хариуцлагатай хандах нь салангид зорилтууд биш.

    　　Эцэст нь бид улсынхаа хөгжлийг юугаар хэмжихээ өөрсдөөсөө асуух ёстой. Байгалийн баялгийн нөөцөөр үү? Эдийн засгийн өсөлтийн хувиар уу? Эсвэл иргэд нь хэр эрүүл, боловсролтой, аюулгүй, итгэлтэй, хариуцлагатай амьдарч байгаагаар уу?

    　　Баян улс болох нь зорилго байж болно. Харин тэр баялаг хүний сайн сайхан амьдралд үйлчлэхгүй бол хөгжлийн утга учир дутуу үлдэнэ.

    　　Тиймээс бид баян улс болохоосоо өмнө хөгжсөн иргэдтэй болох ёстой юу гэж асуухаас гадна, баялгаа хүний хөгжил болгон хувиргаж чадаж байна уу гэж асуух хэрэгтэй.

    　　Учир нь улсын хамгийн үнэ цэнтэй баялаг бол зөвхөн газрын хэвлийд байгаа ашигт малтмал биш. Тэр баялгийг зөв удирдаж, бүтээж, хамгаалж, ирээдүйд өвлүүлэх хүмүүс юм.

    NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол

    Ашигласан болон лавлах эх сурвалж

    1. НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP). Human Development Report 2023/2024: Breaking the Gridlock.
    2. НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр. Human Development Index (HDI) — Аргачлал, үндсэн хэмжээсүүд.
    3. НҮБ-ын Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага (UNESCO). Reimagining Our Futures Together: A New Social Contract for Education, 2021.

  • МОНГОЛЧУУД БИД ЯАГААД НЭГНЭЭ СОНСОХОО БОЛЬЧИХОВ

    МОНГОЛЧУУД БИД ЯАГААД НЭГНЭЭ СОНСОХОО БОЛЬЧИХОВ

    NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ

    Бид үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөтэй болсон. Харин өөрөөсөө өөр бодолтой хүнийг сонсож, хүндэтгэх соёлд хэр суралцсан бэ?

    　　Өнөөдөр Монголын нийгэмд хэн нэгэн санал бодлоо илэрхийлэхэд түүнийг ойлгохыг хичээхээсээ өмнө зөв, бурууг нь шүүх, аль нэг талд хамааруулах, буруутгах хандлага түгээмэл ажиглагдах болжээ. Цахим орчинд өрнөж буй хэлэлцүүлгийг харахад асуудлын мөн чанарыг ойлгох, баримт нотолгоонд тулгуурлан ярилцахаас илүүтэй нэгнээ үгүйсгэх, доромжлох, талцах байдал анхаарал татна. Бид мэдээлэл солилцох боломж урьд өмнөхөөсөө илүү болсон атлаа яагаад нэгнээ ойлголцох нь улам хэцүү болж байна вэ?

    　　Ардчилсан нийгмийн нэг чухал үнэт зүйл бол үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх юм. Гэвч энэ эрх нь бусдыг доромжлох, гутаах, үндэслэлгүй буруутгах эрх гэсэн үг биш. Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө бусдын эрх, нэр төрийг хүндэтгэх хариуцлагатай хамт оршдог. Хүн бүр өөрийн байр суурьтай байж болно. Харин тэр байр сууриа хамгаалахын тулд өөр бодолтой хүнийг дайсан мэт үзэх шаардлагагүй.

    　　Бидний харилцаанд нэг анзаарагддаг зүйл бий. Хэн нэгэн ярьж байхад түүний хэлэх гэсэн санааг бүрэн сонсохоосоо өмнө хариу няцаалт бэлдэж эхэлдэг. Ингэснээр ярилцлага ойлголцолд хүрэх үйл явц бус, хэн нь зөв болохыг батлах өрсөлдөөн болон хувирна. Сонсох гэдэг нь заавал санал нийлэхийг хэлдэггүй. Харин нөгөө хүний байр суурь ямар шалтгаан, туршлага, мэдээлэлд тулгуурлаж байгааг ойлгохыг хичээх явдал юм.

    　　Цахим орчны онцлог энэ асуудлыг улам төвөгтэй болгож байна. Нийгмийн сүлжээ хүн бүрд мэдээлэл түгээх, санал бодлоо илэрхийлэх боломж олгосон нь томоохон дэвшил. Гэвч мэдээлэл маш хурдтай тархахын хэрээр түүний үнэн зөвийг шалгах, эх сурвалжийг нягтлах, өөр өнцгөөс харах дадал төдийлөн гүйцэж хөгжөөгүй байж болох юм. Заримдаа нийтлэлийн гарчиг, богино бичлэг, бусдын сэтгэгдэлд үндэслэн дүгнэлт хийж, тухайн асуудлын бүрэн агуулгыг уншихгүйгээр байр сууриа илэрхийлэх тохиолдол бий.

    　　Үүнээс гадна цахим платформуудын мэдээлэл санал болгох тогтолцоо хэрэглэгчийн сонирхол, өмнөх үйлдэлтэй уялдсан агуулгыг түлхүү харуулах боломжтой. Ийм орчинд хүн өөрийн үзэл бодолтой нийцсэн мэдээллийг илүү их хүлээн авч, өөр байр суурийг сонсох боломж нь хязгаарлагдах эрсдэлтэй. Гэхдээ нийгмийн талцлыг зөвхөн технологиос болсон гэж үзэх нь учир дутагдалтай. Улс төрийн харилцаа, нийгмийн итгэлцэл, мэдээллийн боловсрол, хувь хүний харилцааны соёл зэрэг олон хүчин зүйл үүнд нөлөөлдөг.

    　　Нийгэмд санал зөрөлдөөн байх нь хэвийн үзэгдэл. Харин санал зөрөлдөөнийг хэрхэн зохицуулж байгаагаар тухайн нийгмийн ардчилсан соёл тодорхойлогдоно. Бид нэг асуудлаар өөр өөр байр суурьтай байж болно. Гэвч баримт дээр санал нэгдэж, шийдлийн талаар маргаж, эцэст нь нийтлэг эрх ашгийн төлөө хамтран ажиллах боломж үргэлж нээлттэй байх ёстой.

    　　Харамсалтай нь зарим хэлэлцүүлэгт асуудлыг бус, хүнийг нь шүүх хандлага ажиглагддаг. Хэн хэлсэн бэ гэдгээр нь санааг нь үнэлэх, аль нам, бүлэг, байгууллагатай холбоотойгоор нь зөв бурууг нь урьдчилан тогтоох нь бодит хэлэлцүүлгийн орон зайг хумина. Нэг хүний хэлсэн саналын зөв эсэхийг түүний нэр хүнд, харьяаллаас тусад нь авч үзэж сурах нь нийгмийн сэтгэлгээний төлөвшилд чухал.

    　　Нөгөө талаар бусдын санааг сонсох чадвар зөвхөн улс төр, цахим орчинд хамаарахгүй. Энэ бол гэр бүл, сургууль, ажлын байр, өдөр тутмын харилцаанаас эхэлдэг соёл юм. Хүүхэд өөрийн бодлыг айдасгүй илэрхийлж, бусдын үгийг таслалгүй сонсож, санал зөрөхдөө доромжлохгүй байх дадлыг багаасаа эзэмших шаардлагатай. Боловсролын байгууллага зөвхөн мэдлэг олгохоос гадна харилцан ойлголцох, хамтран шийдвэр гаргах, шүүмжлэлтэй сэтгэх чадварыг хөгжүүлэх орчин байх учиртай.

    　　Иргэний боловсролын үнэ цэнэ ч энд оршино. Ардчилал гэдэг нь хэдэн жил тутам сонгуульд санал өгөх үйлдлээр хязгаарлагдахгүй. Олон нийтийн асуудлыг ойлгох, мэдээлэлтэй оролцох, өөр байр суурийг хүндэтгэх, шийдвэр гаргах үйл явцад хариуцлагатай оролцох дадал юм. Иргэдийн оролцоо нэмэгдэхийн хэрээр хэлэлцүүлгийн чанар, харилцан хүндлэлийн соёл мөн хөгжих шаардлагатай.

    　　Энэ утгаараа зөвлөлдөх ардчиллын зарчим бидэнд анхаарал татахуйц туршлага санал болгодог. Түүний гол санаа нь иргэдийг зөвхөн санал асуулгаар байр сууриа илэрхийлүүлэх бус, тухайн асуудлын талаар тэнцвэртэй мэдээлэл авч, өөр өөр үзэл бодлыг сонсож, харилцан ярилцсаны үндсэн дээр дүгнэлт хийх боломж бүрдүүлэхэд оршино. Ийм хэлэлцүүлэг санал зөрөлдөөнийг бүрэн арилгахгүй ч асуудлыг илүү үндэслэлтэй, тайван, хариуцлагатай авч үзэх нөхцөл бүрдүүлж чадна.

    　　Гэхдээ аливаа хэлэлцүүлэг үр дүнтэй байхын тулд иргэдийн итгэлцэл чухал. Хүмүүс өөрийн санал бодлыг илэрхийлсний төлөө доромжлуулж, гутаагдана гэж эмээдэг бол олон нийтийн оролцоо хумигдана. Харин өөр өөр үзэл бодолтой хүмүүсийг сонсдог, шүүмжлэлийг хүлээн авдаг, баримтаар ярилцдаг орчин бүрдвэл иргэдийн оролцоо илүү утга учиртай болно.

    　　Бид нийгмийнхээ асуудлыг ярилцахдаа нэг зүйлийг мартаж болохгүй. Хүн бүр ижил мэдээлэлтэй, ижил туршлагатай, ижил нөхцөлд амьдардаггүй. Тиймээс нэг асуудлыг өөр өөрөөр харах нь байж болох зүйл. Харин өөр байр суурьтай байна гэдэг нь заавал буруу хүн гэсэн үг биш. Нэгнийхээ үзэл бодлыг хүндэтгэх нь өөрийн зарчмаас ухарч байгаа хэрэг бус, харин иргэний төлөвшлийн илэрхийлэл юм.

    　　Мэдээж хүндлэл гэдэг нь худал мэдээлэл, шударга бус үйлдэл, хууль зөрчсөн асуудлыг шүүмжлэхгүй өнгөрнө гэсэн үг биш. Харин шүүмжлэл баримтад тулгуурласан, асуудалд чиглэсэн, хүний нэр төрийг үндэслэлгүй гутаагаагүй байх ёстой. Шударга ёсыг шаардах, бусдыг хүндэтгэх хоёр хоорондоо зөрчилдөхгүй.

    　　Монголчууд бид нийгмийн хөгжлийн тухай ярихдаа эдийн засаг, дэд бүтэц, технологи, хөрөнгө оруулалтыг ихэвчлэн онцолдог. Гэвч харилцан итгэлцэл, бусдыг сонсох чадвар, нийтийн эрх ашгийг ойлгох ухамсар, санал зөрөлдөөнийг соёлтойгоор шийдвэрлэх дадал нь хөгжлийн мөн адил чухал суурь юм. Хүмүүс хоорондоо ойлголцож чадахгүй бол сайн бодлого, зөв санаачилга ч хэрэгжих явцдаа үл итгэлцэл, эсэргүүцэлтэй тулгарч мэднэ.

    　　Бид бүгдээрээ бусдыг өөрчлөгдөхийг хүлээхээсээ өмнө өөрсдийн харилцаанаас эхэлж болно. Нийтлэлийг бүрэн унших, эх сурвалжийг шалгах, ойлгоогүй зүйлээ асуух, санал зөрсөн хүнийг доромжлохгүй байх, алдаатай дүгнэлт хийсэн бол засаж залруулах зэрэг энгийн дадал нийгмийн хэлэлцүүлгийн соёлыг өөрчилж чадна.

    　　Ардчилсан нийгэмд хүн бүр нэг ижил бодолтой байх шаардлагагүй. Харин өөр өөр бодолтой хүмүүс хамтдаа амьдарч, нийтлэг асуудлаа шийдвэрлэх чадвартай байх шаардлагатай. Энэ чадвар хуулиар дангаараа бий болохгүй. Гэр бүл, сургууль, хэвлэл мэдээлэл, төрийн байгууллага, иргэн бүрийн өдөр тутмын харилцаанд төлөвшинө.

    　　Бид нэгнээ дуугүй болгохыг хүсэж байна уу, эсвэл ойлголцож, хамтдаа урагшлахыг хүсэж байна уу?

    　　Өөрөөсөө өөр бодолтой хүнийг сонсож чаддаг нийгэм л санал зөрөлдөөнөөс шийдэл олж, үл итгэлцлээс хамтын ажиллагаа руу шилжих боломжтой.

    　　Эцэст нь, бусдыг сонсох гэдэг нь зөвхөн харилцааны соёл биш. Энэ бол ардчиллын чанар, иргэний төлөвшил, нийгмийн хөгжлийн нэг чухал хэмжүүр юм.

    NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол

    Ашигласан болон лавлах эх сурвалж

    1. OECD. Innovative Citizen Participation and New Democratic Institutions: Catching the Deliberative Wave, 2020.
    2. UNESCO. Media and Information Literate Citizens: Think Critically, Click Wisely!, 2021.
    3. Монгол Улсын Үндсэн хууль — Үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийн холбогдох зохицуулалт.

    Энэхүү нийтлэл нь ардчилсан хэлэлцүүлэг, мэдээллийн боловсрол, иргэний оролцооны талаарх үзэл баримтлалд тулгуурласан редакцийн байр суурь болно.

  • БИД ХҮҮХДҮҮДДЭЭ БОЛОВСРОЛ ОЛГОЖ БАЙНА УУ? ЗӨВХӨН ДҮНГИЙН ТӨЛӨӨ СУРГАЖ БАЙНА УУ?

    БИД ХҮҮХДҮҮДДЭЭ БОЛОВСРОЛ ОЛГОЖ БАЙНА УУ? ЗӨВХӨН ДҮНГИЙН ТӨЛӨӨ СУРГАЖ БАЙНА УУ?

    NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ

    Сайн дүн авсан хүүхэд заавал сайн боловсрол эзэмшсэн байдаг уу? Бид хүүхдийнхээ мэдлэгийг үнэлж байна уу, эсвэл зөвхөн шалгалтын үр дүнг нь хэмжиж байна уу?

    　　Хүүхэд сургуульд орсон цагаасаа эхлэн үнэлгээтэй нүүр тулдаг. Хэдэн оноо авсан, ямар дүнтэй гарсан, ангидаа хэддүгээрт жагссан, шалгалтад хэр амжилт үзүүлсэн зэрэг асуулт түүний суралцах үйл явцыг дагалдана. Эцэг эх хүүхдээ сайн сураасай гэж хүснэ. Багш сурагчдаа амжилттай сургахыг эрмэлзэнэ. Сургууль сургалтын үр дүнгээ ахиулахыг зорьдог. Энэ бүхэн буруу биш. Харин бид эдгээр зорилгынхоо дунд боловсролын хамгийн чухал утга учрыг орхигдуулж байгаа юм биш биз?

    　　Боловсролын зорилго нь хүүхдийг зөвхөн мэдлэгтэй болгох төдий биш. Өөрөө сэтгэдэг, аливааг эргэцүүлдэг, бусдыг ойлгодог, асуудлыг шийдвэрлэх чадвартай, хариуцлагатай иргэн болгон төлөвшүүлэхэд оршино. Гэтэл сургалтын амжилтыг зөвхөн тоон үнэлгээгээр хэмжих хандлага давамгайлбал хүүхдийн хөгжлийн олон чухал тал анзаарагдахгүй үлдэх эрсдэлтэй.

    　　Сайн дүн бол суралцах үйл явцын нэг үзүүлэлт мөн. Гэхдээ сайн дүн авсан хүүхэд сурсан мэдлэгээ амьдралд хэрэглэх чадвартай болсон эсэх нь өөр асуудал. Хүүхэд томьёо цээжилсэн байж болно. Харин тэр томьёог ямар нөхцөлд, яагаад хэрэглэхээ ойлгосон уу? Түүхэн үйл явдлын он цагийг мэддэг байж болно. Харин түүний шалтгаан, үр дагаврыг эргэцүүлж чаддаг уу? Зөв хариулт сонгож сурсан байж болно. Харин өөрийн бодлыг үндэслэлтэй тайлбарлаж, бусдын байр суурийг сонсож чаддаг уу?

    　　Эдгээр асуулт бидэнд мэдлэг эзэмших, боловсролтой болох хоёрын ялгааг сануулдаг. Мэдээллийг тогтоох нь суралцах үйл явцын нэг хэсэг. Харин түүнийг ойлгох, хэрэглэх, шүүн тунгаах, шинэ нөхцөлд ашиглах чадвар нь боловсролын илүү өргөн үр дүн юм.

    　　Олон улсын сурагчдын үнэлгээний PISA 2022 судалгаанд Монгол Улс анх удаа оролцсон. Уг судалгаанд 15 настай сурагчдын унших, математик, байгалийн ухааны мэдлэгээ бодит амьдралын асуудалд хэрэглэх чадварыг үнэлдэг. Монголын сурагчдын дундаж үзүүлэлт оролцсон улс орнуудын дунд OECD-ийн дунджаас доогуур гарсан нь сургалтын чанар, суралцах үр дүнгийн талаар нухацтай ярилцах шаардлагатайг харуулсан.

    　　Гэхдээ энэ үр дүнг хүүхдүүд чадваргүй, багш нар муу ажиллаж байна гэж хялбархан дүгнэх үндэслэл болгож болохгүй. Суралцах үр дүнд сургалтын хөтөлбөр, багшийн мэргэжлийн хөгжил, сургуулийн орчин, гэр бүлийн нөхцөл, сурагчдын ялгаатай хэрэгцээ, боловсролын бодлогын тогтвортой байдал зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Тиймээс боловсролын чанарын асуудлыг зөвхөн нэг талд хариуцуулах бус, тогтолцооны хэмжээнд авч үзэх шаардлагатай.

    　　Багшийн ажил зөвхөн хичээл заах үйл ажиллагаагаар хязгаарлагддаггүй. Хичээлээ төлөвлөх, сурагч бүрийн ахицыг үнэлэх, ялгаатай хэрэгцээнд тохирсон арга зүй хэрэглэх, эцэг эхтэй харилцах, сургуулийн үйл ажиллагаанд оролцох зэрэг олон үүрэгтэй. Эдгээрийн зэрэгцээ тайлан, бичиг баримт, зохион байгуулалтын ажил нэмэгдэхэд багш хүүхэд бүртэй тулж ажиллах цаг, боломж хязгаарлагдаж болно.

    　　Боловсролын чанарыг сайжруулах тухай ярихдаа багшид ямар нөхцөлд ажиллах боломж олгож байгааг асуух ёстой. Багшаас бүтээлч, хүүхэд төвтэй, үр дүнтэй сургалт шаардахын зэрэгцээ түүнийг хэрэгжүүлэх цаг хугацаа, арга зүйн дэмжлэг, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг бүрдүүлэх шаардлагатай.

    　　Нөгөө талаас эцэг эхийн хүлээлт хүүхдийн суралцах хандлагад хүчтэй нөлөөлдөг. Хүүхдээ сайн сураасай гэж хүсэх нь зүйн хэрэг. Гэвч зөвхөн өндөр дүн шаардаж, алдааг нь зэмлэж, бусадтай байнга харьцуулбал суралцах хүсэл эрмэлзэл нь амжилтаас илүү айдастай холбогдох эрсдэлтэй. Хүүхэд мэдэхгүй зүйлээ асуухаас эмээж, алдаа гаргахгүй байхыг суралцахаас илүүд үзэж мэднэ.

    　　Алдаа бол суралцах үйл явцын салшгүй хэсэг. Асуулт асуух, туршиж үзэх, бүтэлгүйтэх, дахин оролдох замаар хүүхэд өөрийн мэдлэг, чадварыг хөгжүүлдэг. Иймээс хүүхдийн алдааг зөвхөн буруу хариулт гэж үзэх бус, юуг ойлгоогүй, ямар дэмжлэг хэрэгтэй байгааг тодорхойлох боломж гэж харах нь чухал.

    　　Хүүхэд бүрийн авьяас, сонирхол, суралцах хурд, өөрийгөө илэрхийлэх арга ялгаатай. Нэг хүүхэд математикт сайн байхад нөгөө нь хөгжим, дүрслэх урлаг, хэл, спорт, зохион бүтээх үйл ажиллагаанд онцгой чадвартай байж болно. Эдгээр ялгааг нэг хэмжүүрээр үнэлж, хүүхдүүдийг хооронд нь байнга харьцуулах нь тэдний боломжийг бүрэн нээж чадахгүй.

    　　Урлагийн боловсролын үнэ цэн ч энд тодорхой харагдана. Хөгжим, дүрслэх урлаг, бүжиг, жүжиг зэрэг хичээл нь хүүхдэд өөрийгөө илэрхийлэх, хамтран ажиллах, бусдыг сонсох, бүтээлчээр сэтгэх туршлага олгодог. Эдгээр хичээлийг зөвхөн үзүүлбэр бэлтгэх, уралдаанд оролцох, авьяастай хүүхдийг тодруулах хэрэгсэл гэж ойлговол боловсролын өргөн ач холбогдлыг нь хязгаарлана.

    　　Хүүхэд заавал мэргэжлийн хөгжимчин, зураач, тамирчин болох албагүй. Харин урлагаар дамжуулан өөрийгөө таньж, мэдрэмжээ илэрхийлж, хамт олонтойгоо харилцаж сурах нь түүний хувь хүний хөгжилд үнэ цэнтэй. Боловсрол гэдэг зөвхөн ирээдүйн мэргэжилд бэлтгэх үйл явц биш, өнөөдрийн хүүхдийг бүх талаас нь хөгжүүлэх үйл явц билээ.

    　　Мөн хүүхдийн сэтгэл зүйн аюулгүй байдалд анхаарах шаардлагатай. Сургууль бол хүүхэд зөвхөн хичээлд суралцахаас гадна найз нөхөдтэй болж, өөрийгөө таньж, бусадтай харилцаж, нийгмийн амьдралд оролцож сурдаг орчин. Тиймээс хүүхэд сургуульдаа айдасгүй, асуулт асуух эрхтэй, алдаагаа засах боломжтой, ялгаатай байдлаасаа болж гадуурхагддаггүй байх нь чанартай боловсролын нэг нөхцөл юм.

    　　Бид боловсролын чанарыг сайжруулахын тулд үнэлгээнээс татгалзах шаардлагагүй. Харин үнэлгээний зорилгыг зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Үнэлгээ нь хүүхдийг бусадтай өрсөлдүүлэх, шошголох хэрэгсэл бус, суралцах ахицыг нь тодорхойлж, цаашид хэрхэн дэмжихийг шийдэхэд туслах ёстой. Зөвхөн эцсийн дүнг бус, сурагчийн ойлголт, оролдлого, ахиц, мэдлэгээ хэрэглэх чадварыг анхаарах нь илүү үр дүнтэй.

    　　Эцэг эх хүүхдээсээ «Хэд авсан бэ?» гэж асуухаас гадна «Өнөөдөр юу шинээр ойлгов?», «Юу нь сонирхолтой байсан бэ?», «Ямар зүйл хэцүү санагдав?» гэж асууж хэвшвэл суралцах үйл явцын тухай илүү утга учиртай ярилцлага өрнөх боломжтой. Багш, эцэг эхийн хамтын ажиллагаа зөвхөн дүн, сахилгын асуудлаар хязгаарлагдах бус, хүүхдийн хөгжил, хэрэгцээ, ахицад чиглэх нь чухал.

    　　Эцэст нь бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Өндөр дүнтэй сурагч бэлтгэх, боловсролтой иргэн төлөвшүүлэх хоёр хоорондоо зөрчилдөх албагүй. Харин боловсролын зорилгыг зөвхөн шалгалтын амжилтаар хязгаарлах үед энэ хоёрын хооронд ялгаа үүсэж эхэлдэг.

    　　Бид ирээдүйд ямар Монгол Улсыг бүтээхийг хүсэж байна вэ? Бусдын хэлснийг цээжилж, зөв хариулт сонгодог хүмүүсийн нийгмийг үү? Эсвэл өөрөө бодож, асуулт асууж, бусдыг хүндэтгэж, асуудлыг шийдвэрлэж чаддаг иргэдийн нийгмийг үү?

    　　Хүүхдийн боловсролыг зөвхөн дүнгээр хэмжвэл бид түүний сурлагын нэг хэсгийг харна. Харин хүүхдийг бүхэлд нь хөгжүүлж чадвал нийгмийнхээ ирээдүйд хөрөнгө оруулж байна гэсэн үг.

    　　Боловсролын жинхэнэ амжилт хүүхэд хэдэн оноо авснаар бус, сурсан мэдлэгээ амьдралд хэрхэн хэрэглэж, ямар хүн болон төлөвшиж байгаагаар илэрнэ.

    　　Тиймээс бид өөрсдөөсөө дахин асуух хэрэгтэй.

    　　Бид хүүхдүүддээ боловсрол олгож байна уу, эсвэл зөвхөн дүнгийн төлөө сургаж байна уу?

    NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол

    Эх сурвалж, лавлах материал

    1. OECD. PISA 2022 Results: Country Note — Mongolia, 2023.
    2. OECD. PISA 2022 Results, Volumes I–II, 2023.
    3. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education — All Means All.

    Энэхүү нийтлэл нь боловсролын чанар, суралцах үйл явц, хүүхдийн хөгжлийн талаарх олон улсын судалгааны мэдээлэл болон редакцийн байр суурийг нэгтгэсэн үзэл бодлын нийтлэл болно.

  • МОНГОЛ ХҮН ЯАГААД АЖИЛЛААД Ч АМЬДРАЛ НЬ ӨӨДЛӨХГҮЙ БАЙНА ВЭ?

    МОНГОЛ ХҮН ЯАГААД АЖИЛЛААД Ч АМЬДРАЛ НЬ ӨӨДЛӨХГҮЙ БАЙНА ВЭ?

    NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ

    Хөдөлмөрлөж байгаа хүн амьдралаа дээшлүүлэх боломжтой байх нь хөгжлийн хамгийн энгийн бөгөөд чухал хэмжүүрүүдийн нэг юм.

    　　Монгол хүн өглөө эрт босож, ажилдаа яарч, орой гэртээ ядарч ирдэг. Маргааш нь дахиад л ажилдаа явна. Сар бүр цалин бууна. Гэвч тэр цалин амьдралыг нь дээшлүүлэхээсээ илүү өмнөх сарын өр төлбөрийг барагдуулахад зориулагдах нь бий. Ажилтай, орлоготой хэрнээ хуримтлалгүй, ирээдүйдээ итгэл багатай амьдрах энэ нөхцөл олон хүний санааг зовоож байна.

    　　Хүн ажиллаж байгаа хэрнээ яагаад амьдрал нь урагшлахгүй байна вэ? Энэ асуултыг зөвхөн хувь хүний хөдөлмөрч, залхуугаар тайлбарлаж болохгүй. Учир нь хөдөлмөрийн үр шим амьдралын чанарт хэрхэн нөлөөлөх нь цалингийн хэмжээ төдийгүй бараа бүтээгдэхүүний үнэ, орон сууцны хүртээмж, санхүүгийн тогтолцоо, хөдөлмөрийн бүтээмж, төрийн бодлого зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардаг.

    　　Нэг өрхийн сарын орлогыг төсөөлөөд үзье. Цалин буулаа. Орон сууцны зээл эсвэл түрээс төлнө. Хүнсээ цуглуулна. Цахилгаан, дулаан, утас, интернэтийн төлбөрөө төлнө. Хүүхдийн сургууль, цэцэрлэг, унаа, эмчилгээний зардал гарна. Ингээд сарын эцэст хуримтлал үүсгэх мөнгө үлдэхгүй бол тухайн өрх хэчнээн хөдөлмөрлөсөн ч эдийн засгийн хувьд бэхжих боломж нь хязгаарлагдана.

    　　Эндээс нэг чухал ялгаа харагдана. Цалин нэмэгдэх, амьдрал сайжрах хоёр ижил ойлголт биш. Орлого өссөн ч хэрэглээний үнэ, байрны түрээс, зээлийн төлбөр түүнээс хурдан нэмэгдвэл иргэдийн бодит худалдан авах чадвар сайжрахгүй. Тиймээс хөдөлмөрийн үр шимийг зөвхөн авсан цалингийн хэмжээгээр бус, тэр орлогоороо ямар амьдрал бүтээж чадаж байгаагаар үнэлэх учиртай.

    　　Монгол Улсын эдийн засагт эерэг өөрчлөлтүүд гарсныг үгүйсгэх аргагүй. Дэлхийн банкны ангиллаар Монгол Улс 2024 онд дундаас дээш орлоготой орнуудын бүлэгт шилжсэн. Мөн Дэлхийн банкны 2025 оны ядуурал, тэгш бус байдлын үнэлгээнд 2022–2024 оны хооронд нэг хүнд ногдох өрхийн бодит орлого бараг 30 хувиар өссөнийг тэмдэглэсэн байдаг. Гэвч улсын дундаж үзүүлэлт сайжрах нь өрх бүрийн амьдрал ижил хэмжээгээр дээшилсэн гэсэн үг биш. Тус байгууллагын мэдээллээр 2022 онд хүн амын 27.1 хувь нь үндэсний ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч байжээ.

    　　Эдгээр үзүүлэлтийг нэгтгэн харахад эдийн засгийн өсөлтөөс гадна түүний үр өгөөж иргэдэд хэрхэн хүрч байгааг анхаарах шаардлагатай нь ойлгогдоно. Улсын нийт орлого нэмэгдэж болох ч өрхийн санхүүгийн тогтвортой байдал, хуримтлал, орон сууцтай болох боломж, боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээний хүртээмж зэрэг нь иргэдийн амьдралын чанарыг илүү бодитоор илэрхийлдэг.

    　　Өнөөдөр олон өрхийн хувьд өр зээл амьдралын салшгүй хэсэг болжээ. Зээл өөрөө буруу зүйл биш. Орон сууцтай болох, бизнес эхлүүлэх, боловсрол эзэмших зэрэг урт хугацааны зорилгыг хэрэгжүүлэхэд санхүүгийн чухал хэрэгсэл болдог. Харин өдөр тутмын хэрэглээгээ зээлээр нөхөж, дараагийн цалингаараа өмнөх өрөө төлөх байдал тогтмолжвол өрхийн санхүүгийн эрх чөлөө улам хязгаарлагдана.

    　　Өөрөөр хэлбэл, хүн өнөөдөр олсон мөнгөөрөө маргаашийн амьдралаа бүтээх бус, өчигдрийн хэрэглээгээ төлж эхэлдэг. Ийм нөхцөлд гэнэтийн өвчин, ажлын байрны өөрчлөлт, үнийн өсөлт зэрэг нь өрхийн санхүүд хүнд цохилт болж мэднэ. Орлоготой боловч хуримтлалгүй, санхүүгийн хамгаалалтгүй амьдрал ямар эмзэг болохыг эндээс харж болно.

    　　Орон сууцны асуудал ч үүнтэй салшгүй холбоотой. Орон сууц гэдэг зөвхөн дөрвөн ханатай байр биш. Энэ бол хүүхэд тайван өсөх орчин, гэр бүлийн тогтвортой байдал, ирээдүйгээ төлөвлөх боломж юм. Гэтэл байрны урьдчилгаа бүрдүүлэх, ипотекийн шаардлага хангах, түрээсийн төлбөрийн хажуугаар хуримтлал үүсгэх нь олон өрхийн хувьд амаргүй сорилт хэвээр байна.

    　　Бид иргэдийг хуримтлалтай, санхүүгийн сахилга баттай байхыг зөвлөдөг. Энэ бол зөв шаардлага. Гэхдээ өдөр тутмын зайлшгүй хэрэглээ орлогын ихэнхийг эзэлж байгаа нөхцөлд хуримтлал үүсгэх бодит боломж хэр байгааг мөн асуух ёстой. Хувь хүний хариуцлагыг шаардахын зэрэгцээ тэр хариуцлагыг хэрэгжүүлэх эдийн засгийн орчин бүрдсэн эсэхийг үнэлэх нь шударга хандлага юм.

    　　Нөгөө талаар бид амьдралаа сайжруулахын тулд илүү их хөдөлмөрлөх хэрэгтэй гэж ярьдаг. Гэвч хүний хоногийн цаг хязгаартай. Өдөржин ажиллаад, орой нэмэлт орлого хайж, амралтын өдрөөр ч хөдөлмөрлөсөөр байвал гэр бүл, үр хүүхэд, эрүүл мэнд, өөрийгөө хөгжүүлэх цаг хаана үлдэх вэ? Хүний амьдралын чанарыг зөвхөн орлогоор хэмжих боломжгүй. Амрах, суралцах, гэр бүлтэйгээ цаг өнгөрүүлэх, нийгмийн амьдралд оролцох боломж ч хүний хөгжлийн нэг хэсэг билээ.

    　　Иймээс хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх асуудал онцгой ач холбогдолтой. Хүн зөвхөн илүү олон цаг ажилласнаар бус, нэг цагийн хөдөлмөр нь илүү үнэ цэнтэй болсноор амьдралаа дээшлүүлэх боломжтой байх ёстой. Үүний тулд ур чадвар хөгжүүлэх боловсрол, технологийн шинэчлэл, ажлын байрны зохион байгуулалт, шударга цалин хөлсний тогтолцоо зэрэг нь харилцан уялдах шаардлагатай.

    　　Гэхдээ энэ асуудлыг зөвхөн төр засаг эсвэл ажил олгогчид хамаатуулах нь бас өрөөсгөл. Иргэд өөрсдөө санхүүгийн боловсролоо дээшлүүлэх, хэрэглээгээ төлөвлөх, ур чадвараа хөгжүүлэх, боломжийнхоо хэрээр хуримтлал үүсгэх хариуцлагатай. Харин нийгэм, эдийн засгийн бодлого нь хөдөлмөрлөж, хичээж байгаа хүнд амьдралаа дээшлүүлэх бодит боломж олгох ёстой. Хувь хүний хичээл зүтгэл, нийгмийн шударга боломж хоёр бие биеэ нөхөж байж үр дүнд хүрнэ.

    　　Эндээс бид хөгжлийн тухай ойлголтоо эргэн харах шаардлагатай болж байна. Улсын эдийн засаг хэдэн хувиар өссөн, төсвийн орлого хэр нэмэгдсэн, хэдэн барилга ашиглалтад орсон гэдэг нь мэдээж чухал үзүүлэлт. Гэвч тэдгээрийн цаана иргэдийн бодит амьдрал хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг орхигдуулж болохгүй. Өрхийн орлого хүрэлцээтэй болж байна уу? Хүмүүс хуримтлал үүсгэж чадаж байна уу? Залуу гэр бүлүүд орон сууцтай болох итгэлтэй байна уу? Хүүхдүүд чанартай боловсрол эзэмших тэгш боломжтой байна уу? Эдгээр асуулт хөгжлийн бодлогын төвд байх учиртай.

    　　Монголчууд бид баян улс болох тухай олон жил ярьсан. Харин хөдөлмөрлөж байгаа хүн амьдралаа дээшлүүлж, хүүхдийнхээ ирээдүйд санаа зовох нь багасаж, хуримтлалтай, сонголттой, тайван амьдрах боломжтой болсон эсэхийг илүү нухацтай ярилцах цаг иржээ.

    　　Улсын хөгжил гэдэг нь зөвхөн барилга, зам, эдийн засгийн өсөлт биш. Хүний хөдөлмөр үнэлэгдэж, амьдрал нь бодитоор сайжирч, ирээдүйдээ итгэх итгэл нь нэмэгдэж байхыг ч хөгжил гэнэ.

    　　Монгол хүн илүү их ажиллах ёстой юу? Эсвэл хөдөлмөрлөсөн хүн сайхан амьдрах боломжтой нийгмийг бид бүтээх ёстой юу?

    　　Энэ бол зөвхөн эдийн засгийн биш, шударга ёс, хүний хөгжлийн тухай асуулт юм.

    NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол

    Эх сурвалж:

    1. Дэлхийн банк. Mongolia Poverty and Equity Assessment, 2025.
    2. Дэлхийн банк. Монгол Улсын орлогын ангилал болон ядуурлын талаарх мэдээлэл.
    3. Үндэсний статистикийн хороо. Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаа.

    Тайлбар: Энэхүү нийтлэл нь нийтэд нээлттэй судалгааны мэдээлэлд тулгуурласан редакцийн үзэл бодол бөгөөд статистикийн мэдээлэл болон зохиогчийн дүгнэлтийг ялган найруулсан болно.

  • Цалин нэмэгдлээ. Харин амьдрал сайжрав уу?

    Цалин нэмэгдлээ. Харин амьдрал сайжрав уу?

    　　Цалин нэмэгдэнэ гэх мэдээ сонсох бүрд хүмүүсийн сэтгэлд бага ч гэсэн найдвар төрдөг. Өр зээлээ нимгэлэх, хүүхдийнхээ хэрэгцээнд хүрэлцэх, хойшлуулсан зүйлээ авах, эсвэл ердөө л сарын эцэст мөнгөгүй үлдэхгүй байх гэсэн энгийн хүсэл хүн бүрд бий. Гэвч нэмэгдсэн цалин амьдралд мэдэгдэхээс өмнө хүнс, үйлчилгээ, өдөр тутмын хэрэглээний зардалд шингээд алга болчихдог тухай яриа бидэнд танил болжээ.

    　　Монголчууд бид цалин, тэтгэвэр нэмэх тухай олон жил ярьж ирсэн. Нэмэх шаардлага ч байсан, одоо ч бий. Гагцхүү цалингийн өсөлт иргэдийн амьдралын чанарт хэрхэн нөлөөлж байгааг төдийлөн нухацтай авч үздэггүй нь анзаарагддаг. Төсөвт хэдэн тэрбум төгрөг тусгасан, цалинг хэдэн хувиар өсгөсөн тухай мэдээлэл хангалттай гардаг атлаа тэр мөнгө айл өрхийн амьдралд ямар өөрчлөлт авчирсныг хэмжиж, тайлбарлах нь харьцангуй ховор.

    　　Монголбанкны мэдээллээр 2026 оны есдүгээр сард жилийн инфляц 12.9 хувьд хүрсэн байна. Энэ нь хэрэглээний бараа, үйлчилгээний үнийн ерөнхий түвшин өмнөх оны мөн үеэс өссөнийг илэрхийлнэ. Ийм нөхцөлд цалингийн нэмэгдлийг зөвхөн мөнгөн дүнгээр нь харах боломжгүй. Хэрэв хүний орлого 10 хувиар өссөн байхад хэрэглээний үнэ түүнээс илүү нэмэгдсэн бол тухайн хүн өмнөхөөсөө илүү их мөнгө авч байгаа ч худалдан авах чадвар нь буурсан байх боломжтой.

    　　Эндээс бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй болж байна. Нэрлэсэн цалин өсөх, бодит орлого нэмэгдэх хоёр өөр ойлголт юм. Нэг сая төгрөгийн цалинтай хүн зуун мянган төгрөг нэмж авлаа гэхэд тэр мөнгөөр өмнө нь авч байсан хүнс, хэрэглээгээ ч гүйцэд хангаж чадахгүй бол нэмэгдлийн үр өгөөж хаана байна вэ? Мэдээж хүн бүрийн орлого, хэрэглээ, амьдралын нөхцөл харилцан адилгүй. Тиймээс цалингийн өсөлт бүх хүнд ижил нөлөө үзүүлнэ гэж ойлгож болохгүй.

    　　Нөгөө талаар манай нийгэмд хөдөлмөрийн үнэлэмжийн тухай асуудал бий. Өглөөнөөс орой хүртэл ажилладаг хэрнээ амьдралынхаа наад захын хэрэгцээг хангахад хүндрэлтэй байгаа иргэд цөөнгүй. Тэдний зарим нь үндсэн ажлынхаа хажуугаар нэмэлт орлого олох шаардлагатай болдог. Ийм нөхцөлд хүн өөрийгөө хөгжүүлэх, гэр бүлдээ цаг гаргах, амарч нөхөн сэргэх боломжоо алдаж эхэлнэ. Эцэстээ хөдөлмөр эрхэлж байгаа атлаа амьдралын баталгаагаа бүрдүүлж чадахгүй байх нь нийгмийн томоохон асуудал болж хувирдаг.

    　　Бид хөгжлийг ихэвчлэн эдийн засгийн өсөлт, төсвийн орлого, бүтээн байгуулалт, хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээр төсөөлдөг. Эдгээр нь мэдээж чухал үзүүлэлт. Гэхдээ улс орны хөгжил иргэдийн өдөр тутмын амьдралд мэдрэгдэхгүй бол тэр өсөлтийн үр шим хэнд хүрч байгааг эргэн харахаас өөр аргагүй.

    　　Хүн хөдөлмөрлөснийхөө үр дүнд зөвхөн өнөөдрийн хоолоо залгуулаад зогсохгүй ирээдүйдээ итгэлтэй амьдрах боломжтой байх учиртай. Үр хүүхдээ чанартай боловсрол эзэмшүүлэх, эрүүл мэнддээ анхаарах, орон байртай болох, соёл урлагийн үйлчилгээ хүртэх, өөрийн сонирхол, авьяас чадварыг хөгжүүлэх боломж нь амьдралын чанарын салшгүй хэсэг. Гэтэл орлогынхоо дийлэнхийг зайлшгүй хэрэглээнд зарцуулдаг өрхийн хувьд эдгээр хэрэгцээ хойш тавигдсаар байдаг.

    　　Цалин нэмэх нь буруу бодлого биш. Харин цалин нэмэхийн зэрэгцээ үнийн өсөлтийг тогтворжуулах, хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх, ажлын байрны чанарыг сайжруулах, иргэдийн санхүүгийн дарамтыг бууруулах бодлого хамт хэрэгжих шаардлагатай. Эдгээрийг салангид авч үзвэл өнөөдрийн нэмэгдэл маргаашийн хэрэглээнд шингэж, хэсэг хугацааны дараа бид дахин цалин нэмэх тухай ярьж эхэлнэ.

    　　Түүнчлэн иргэдийн амьжиргааг дундаж цалингаар хэмжих нь хангалтгүй. Дундаж үзүүлэлтийн цаана өндөр болон бага орлоготой өрхүүдийн ялгаа нуугдаж байдаг. Хот, хөдөөгийн амьжиргааны өртөг, орон сууцны зээлтэй болон түрээсийн байранд амьдардаг өрхийн нөхцөл ч өөр. Тиймээс төрийн бодлогын үр дүнг үнэлэхдээ иргэдийн бодит худалдан авах чадвар, өрхийн орлого зарлагын харьцаа, хуримтлал үүсгэх боломж зэрэг үзүүлэлтийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай юм.

    　　Хөгжсөн улс орнуудын туршлагаас харахад иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх асуудал нь зөвхөн цалин нэмэх шийдвэрээр хязгаарлагддаггүй. Боловсрол, эрүүл мэнд, орон сууц, нийтийн үйлчилгээний хүртээмж, хөдөлмөрийн бүтээмж, нийгмийн хамгааллын тогтолцоо харилцан уялдаатай байж үр дүн гардаг. Монгол Улсад ч энэ асуудлыг илүү өргөн хүрээнд авч үзэх цаг болжээ.

    　　Эцэст нь хэлэхэд, цалин нэмэгдсэн тухай мэдээ иргэдэд найдвар төрүүлэх нь зүй ёсны хэрэг. Харин тэр найдвар бодит амьдрал дээр биелж байгаа эсэх нь хамгийн чухал. Хүн хөдөлмөрлөснийхөө хэрээр амьдралаа дээшлүүлж, үр хүүхдийнхээ ирээдүйд санаа зовох нь багасаж, маргаашдаа итгэлтэй болж байвал цалингийн өсөлт жинхэнэ утгаараа үр дүнгээ өгч байна гэсэн үг.

    　　Тиймээс цалин нэмэгдсэн эсэхээс гадна нэмэгдлийн үр шим иргэдэд хэрхэн хүрч байгааг асууж, хэмжиж, бодлогоо түүнд нийцүүлэн өөрчилж байх шаардлагатай. Учир нь улс орны хөгжлийн эцсийн зорилго нь зөвхөн эдийн засгийн үзүүлэлт өсгөх бус, иргэдийнхээ амьдрах боломжийг сайжруулахад орших учиртай.

    NOMAD NATION
    Үзэл санаа • Нийгэм • Ирээдүй

  • Ард түмэн өөрсдөө авилгачид мөн үү?

    Ард түмэн өөрсдөө авилгачид мөн үү?

    Хэлэлцүүлэг. Гал гарсан нийтлэл бичье. Үнэнийг хэлсний төлөө барьж идэцгээнэ биз. Гэхдээ үнэнийг хэлж байж нэг бол алдаагаа хүлээн зөвшөөрөөд засах, эсвэл бүр дордох гэсэн 2 хувилбар л байна. Соёлтой хэрэлдэцгээгээрэй.

    “АРД ТҮМЭН ӨӨРСДӨӨ АВИЛГАЧИД” мөн үү?

    УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшиж буй кандидат мөнгөгүй хүн бол «Аан энэ хүн мөнгөгүй юм чинь гишүүн болж мөнгөтэй болж идэж уух нь, ядуу гишүүн бол хэрэггүй» гээд санал өгөх нь бүү хэл нэг нүдээрээ ч хардаггүй.

    Харин мөнгөтэй хүнийг харахаараа долигоноод «Энэ хүн чинь баян хүн тул мөнгөөр ханачихсан, идэж уухгүй биз» гээд л яаж ийж байгаад л тав арван цаасыг нь олоод авцгаачихдаг.

    Нутгийн зөвлөл ч гэх юмуу, ямар нэгэн холбоо энэ тэртэй хүмүүс хамгийн түрүүнд кандитатын ажлын албаныхантай уулзаад л найраагаа ярьцгаадаг. Надад тэдэн сонгогч байна, тэд нар маань найдвартай сонгоно гм-ээр мөнгө салгадаг.

    Ингээд манай ард түмний хүсэлтээр нэр дэвшигч маань аль нэг том ивээн тэтгэгчдээс мөнгө зээлэн улс төрд орж ирдэг.

    Мөнгөтэй хүн маань улс төрд орж, сонгуульд зарцуулсан мөнгөө хэд дахин нугалж олох, мөнгө авсан бүлэглэлийнхээ эрх ашгийн төлөө зүтгэх, тэдний хүмүүсийг эрх мэдэлтэй албан тушаалд оруулах гээд маш их завгүй бухимдалтай байдлууд эхлэнэ.

    Гэтэл тэр хашааны цаана байгаа сонгож оруулж ирсэн ард түмнийх нь асуудал түй ч хамаагүй бөгөөд өөрийнхөө бүлэглэл, эрх ашгийн зодоон дунд бужигнасаар 4 жил нэг мэдэхэд өнгөрсөн байна.

    Сонгогдсоныхоо дараа бидний нөгөө шүтээд сонгосон баян гишүүн хэний эрх ашгийг хамгаалж, хэний төлөө зүтгэж байна? Өөрийг нь сонгосон ард түмнийхээ төлөө юу, эсвэл санхүүжүүлсэн хүмүүсийнхээ төлөө юу? Ойлгомжтой байгаа биз дээ.

    Авлига тэгэхээр төрийн ордноос эхлээгүй байх нь. Авилга тэгэхээр сонгогчдоос эхэлсэн байх нь. Авлигын гол хариуцлагыг албан тушаалаа урвуулан ашигласан хүмүүс хүлээх ёстой гээд л байдаг, яг үнэндээ сонгогчид бид ч бас сонголтондоо хариуцлага хүлээх цаг ирчихсэн байна тийм үү?

    Мөнгөгүй ч мэдлэгтэй, чадвартай, нэр цэвэр хүнийг «Мөнгө байхгүй юм чинь яаж гишүүн хийж чадах юм?», «Сонгуульд мөнгө зарцуулахгүй бол мэдээж гарч ирж чадахгүй» гэдэг.

    Харин том том сурталчилгаа хийж, мөнгө тараах боломжтой хүмүүстээ итгэл үзүүлчихээд, сонгуулийн дараа авлига, шударга бус байдлыг гайхаад ниргэсэн хойно нь хашгирав болоод бухимдацгаагаад байх юм.

    Бид өөрсдөө эхлээд мөнгөөр саналаа үнэлчихээд, дараа нь шударга төр нэхэх эрхтэй юу?

    Мөнгөгүй нэр дэвшигч (кандидат) хэвлэл мэдээллээр байр сууриа хүргэхэд ч хязгаарлагдмал. Мөнгөгүй нэр дэвшигчээс ярилцлага авахгүй, нийтлэхгүй, заримдаа мөнгө төлөөгүй нэр дэвшигчийн зургийг ч оруулаагүй сонины нийтлэл байгаа шүү.

    Тэгээд ялагдсан кандидатаа «Чадваргүй» гэж басамжилдаг ч нүгэл нүдээрээ гэгчээр өөрсдийнх нь амьдрал дордоод, боломж хумигдаад байгаадаа өөрөө буруутай гэдгээ мэдэхгүй л явцгааж байна уу?

    Кандидат үнэхээр чадваргүй байсан уу?, өрсөлдөх боломж нь анхнаасаа хязгаарлагдмал байсан уу? гэдгийг та бүхэн бодож үзэж байсан уу?

    Нэр цэвэр, үнэ хүндтэй хүн маань гэтэл машин унаагүй, чанга яригчаа үүрээд, явган таваргаад ард иргэдтэй өөрөө биечлэн уулзаж буйг хараад шоолж байсан хэрнээ мөнгөтэйд нь долигонож, хэдэн төгрөгийн төлөө саналаа өгөөд эцэст нь хэн хохирцгоов?

    Эцэст нь та бүхэн мөнгөөр саналаа худалдсан хүмүүстээ итгэж найдаад эх орны баялгаа өөрсдөө зараад энд тэнд барьцаанд тавиад туучихсан буруутан сонгогч та өөрөө л байна шүү дээ. Одоо гайхах, харамсах юун???

    Өнөөдөр авсан хэдэн төгрөгөөрөө маргаашийнхаа, хэдэн жилийнхээ, бүр ирээдүйгээ үр ач нарынхаа бүх боломжийг алдсанаа сонгогч та ойлгож ухаарав уу?

    Бүгдийг улс төрчдөд тохож болохгүй. Сонгогчид та бид ч өөрсдийн сонголт, хандлагаа эргэж харах цаг болсон.

    Би л гэхэд 2020 онд мөнгөгүй, ядуу гэдгээрээ дуудуулж, орон нутагт УИХ-д нэр дэвшиж явахад ах дүү, хамаатан садан минь хүртэл ичиж байсан байх гэмээр надаас дөлж зугатаж, жийрхэж байсан.

    Гэсэн ч надад итгэж, саналаа өгсөн 266 хүндээ би өнөөдөр ч талархаж байна. Та нар маань мөнгөнд биш, надад итгэж саналаа өгсөн учраас тэр итгэлийг би мартдаггүй. (Мэдээж миний ах дүү нар дотно найз нөхөд бүгд л багтсан гэж итгэж байгаа..)

    Тиймээ би дахин 2028 онд дахиад нэр дэвшинэ ээ. Энэ удаа 500 хүний санал авчихвал бүр алан болно за.

    Сонгуулийн дараа «Ард түмэн минь, та нар хэзээ засрах юм бэ?» гэдэг ном бичнэ. LOL.

    Гэхдээ энэ нийтлэлийн зорилго бол ард түмнээ муулах биш шүү, харин бид ойлгож ухаараад, сайн бодож тунгаагаад, нээрээ хоосон хүнээ дэмжээд үзье, хоосон чигээрээ хугацаагаа дуусгавал дахиад сонгоод байя гэтэл итгэл алдахгүй ч юм билүү?

    Оросын Төрийн Дум сая хамгийн ахмад эмэгтэй гишүүн бол Валентина Терешковаг сонгосон. 2026 онд 89 настай бөгөөд шинэ IX дэх удаагийн Думын хамгийн ахмад эмэгтэй депутат.

    Би одоо 53 настай гэхээр 36 жил өмнө минь цэлийгээд байж байна. 9 удаа УИХ-д сонгогдох хугацаа байна. Хөрөнгөө тоолуулаад л, улс эх орныхоо эрх ашгийн төлөө хэн нэгэнд барьцаалагдахгүй яваад байх боломж байгаа биз???

    УИХ-ын гишүүд гэдэг бол салбар салбарын эгэл жирийн багш, эмч, инженер, малчин, тариаланчдын төлөөлөл хурлын л гишүүд болохоос баячуудын цуглуулга биш шүү дээ…

    Энэ тогтолцоог халж эгэл жирийн 76-126 гишүүн сонгож оруулж ирчихээд ард түмэн минь хэмлээд сууж байх нь зөв байгаа биз дээ гээд өөрсдөөсөө асуугаад үзээрэй.

    Бид үнэхээр шударга төрийг үнэхээр хүсэж байна уу?, эсвэл өөрсдөдөө ашигтай үедээ л шударга ёсны тухай ярьдаг болчихов уу? Өөрчлөлтийг хүсэж байгаа бол сонголтоосоо эхэлье та минь.

    • Мөнгөтэй хүнийг автоматаар чадвартай хүн гэж бодохоо больцгооё.
    • Мөнгөгүй хүнийг автоматаар чадваргүй гэж бүү дүгнэхээ больцгооё.
    • Саналаа мөнгөөр үнэлэхээ больцгооё.

    Төрийг өөрчлөхөөсөө өмнө эхлээд сонгуулийг харах өнцгөө өөрчлөх хэрэгтэй байна аа. За тэр УИХ сонгууль хол байна. Монголчууд бидэнд яг одоо оюун санааны удирдагч хэрэгтэй байна. Нэлээд оюунлаг, зангарагтай удирдагчийг бид яаран олохгүй бол энэ Монгол улсад чинь удирдагчийн заяа нь хаячихсан юм шиг нэг л болдоггүй ээ.

    Хэн ч бай дэвшээд ирсэн хэнийг ч байсан хувь хүнийх нь хувьд газар цөмөртөл доромжилдгоо больцгоомоор байна аа.