NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ
Сайн дүн авсан хүүхэд заавал сайн боловсрол эзэмшсэн байдаг уу? Бид хүүхдийнхээ мэдлэгийг үнэлж байна уу, эсвэл зөвхөн шалгалтын үр дүнг нь хэмжиж байна уу?
Хүүхэд сургуульд орсон цагаасаа эхлэн үнэлгээтэй нүүр тулдаг. Хэдэн оноо авсан, ямар дүнтэй гарсан, ангидаа хэддүгээрт жагссан, шалгалтад хэр амжилт үзүүлсэн зэрэг асуулт түүний суралцах үйл явцыг дагалдана. Эцэг эх хүүхдээ сайн сураасай гэж хүснэ. Багш сурагчдаа амжилттай сургахыг эрмэлзэнэ. Сургууль сургалтын үр дүнгээ ахиулахыг зорьдог. Энэ бүхэн буруу биш. Харин бид эдгээр зорилгынхоо дунд боловсролын хамгийн чухал утга учрыг орхигдуулж байгаа юм биш биз?
Боловсролын зорилго нь хүүхдийг зөвхөн мэдлэгтэй болгох төдий биш. Өөрөө сэтгэдэг, аливааг эргэцүүлдэг, бусдыг ойлгодог, асуудлыг шийдвэрлэх чадвартай, хариуцлагатай иргэн болгон төлөвшүүлэхэд оршино. Гэтэл сургалтын амжилтыг зөвхөн тоон үнэлгээгээр хэмжих хандлага давамгайлбал хүүхдийн хөгжлийн олон чухал тал анзаарагдахгүй үлдэх эрсдэлтэй.
Сайн дүн бол суралцах үйл явцын нэг үзүүлэлт мөн. Гэхдээ сайн дүн авсан хүүхэд сурсан мэдлэгээ амьдралд хэрэглэх чадвартай болсон эсэх нь өөр асуудал. Хүүхэд томьёо цээжилсэн байж болно. Харин тэр томьёог ямар нөхцөлд, яагаад хэрэглэхээ ойлгосон уу? Түүхэн үйл явдлын он цагийг мэддэг байж болно. Харин түүний шалтгаан, үр дагаврыг эргэцүүлж чаддаг уу? Зөв хариулт сонгож сурсан байж болно. Харин өөрийн бодлыг үндэслэлтэй тайлбарлаж, бусдын байр суурийг сонсож чаддаг уу?
Эдгээр асуулт бидэнд мэдлэг эзэмших, боловсролтой болох хоёрын ялгааг сануулдаг. Мэдээллийг тогтоох нь суралцах үйл явцын нэг хэсэг. Харин түүнийг ойлгох, хэрэглэх, шүүн тунгаах, шинэ нөхцөлд ашиглах чадвар нь боловсролын илүү өргөн үр дүн юм.
Олон улсын сурагчдын үнэлгээний PISA 2022 судалгаанд Монгол Улс анх удаа оролцсон. Уг судалгаанд 15 настай сурагчдын унших, математик, байгалийн ухааны мэдлэгээ бодит амьдралын асуудалд хэрэглэх чадварыг үнэлдэг. Монголын сурагчдын дундаж үзүүлэлт оролцсон улс орнуудын дунд OECD-ийн дунджаас доогуур гарсан нь сургалтын чанар, суралцах үр дүнгийн талаар нухацтай ярилцах шаардлагатайг харуулсан.
Гэхдээ энэ үр дүнг хүүхдүүд чадваргүй, багш нар муу ажиллаж байна гэж хялбархан дүгнэх үндэслэл болгож болохгүй. Суралцах үр дүнд сургалтын хөтөлбөр, багшийн мэргэжлийн хөгжил, сургуулийн орчин, гэр бүлийн нөхцөл, сурагчдын ялгаатай хэрэгцээ, боловсролын бодлогын тогтвортой байдал зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Тиймээс боловсролын чанарын асуудлыг зөвхөн нэг талд хариуцуулах бус, тогтолцооны хэмжээнд авч үзэх шаардлагатай.
Багшийн ажил зөвхөн хичээл заах үйл ажиллагаагаар хязгаарлагддаггүй. Хичээлээ төлөвлөх, сурагч бүрийн ахицыг үнэлэх, ялгаатай хэрэгцээнд тохирсон арга зүй хэрэглэх, эцэг эхтэй харилцах, сургуулийн үйл ажиллагаанд оролцох зэрэг олон үүрэгтэй. Эдгээрийн зэрэгцээ тайлан, бичиг баримт, зохион байгуулалтын ажил нэмэгдэхэд багш хүүхэд бүртэй тулж ажиллах цаг, боломж хязгаарлагдаж болно.
Боловсролын чанарыг сайжруулах тухай ярихдаа багшид ямар нөхцөлд ажиллах боломж олгож байгааг асуух ёстой. Багшаас бүтээлч, хүүхэд төвтэй, үр дүнтэй сургалт шаардахын зэрэгцээ түүнийг хэрэгжүүлэх цаг хугацаа, арга зүйн дэмжлэг, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг бүрдүүлэх шаардлагатай.
Нөгөө талаас эцэг эхийн хүлээлт хүүхдийн суралцах хандлагад хүчтэй нөлөөлдөг. Хүүхдээ сайн сураасай гэж хүсэх нь зүйн хэрэг. Гэвч зөвхөн өндөр дүн шаардаж, алдааг нь зэмлэж, бусадтай байнга харьцуулбал суралцах хүсэл эрмэлзэл нь амжилтаас илүү айдастай холбогдох эрсдэлтэй. Хүүхэд мэдэхгүй зүйлээ асуухаас эмээж, алдаа гаргахгүй байхыг суралцахаас илүүд үзэж мэднэ.
Алдаа бол суралцах үйл явцын салшгүй хэсэг. Асуулт асуух, туршиж үзэх, бүтэлгүйтэх, дахин оролдох замаар хүүхэд өөрийн мэдлэг, чадварыг хөгжүүлдэг. Иймээс хүүхдийн алдааг зөвхөн буруу хариулт гэж үзэх бус, юуг ойлгоогүй, ямар дэмжлэг хэрэгтэй байгааг тодорхойлох боломж гэж харах нь чухал.
Хүүхэд бүрийн авьяас, сонирхол, суралцах хурд, өөрийгөө илэрхийлэх арга ялгаатай. Нэг хүүхэд математикт сайн байхад нөгөө нь хөгжим, дүрслэх урлаг, хэл, спорт, зохион бүтээх үйл ажиллагаанд онцгой чадвартай байж болно. Эдгээр ялгааг нэг хэмжүүрээр үнэлж, хүүхдүүдийг хооронд нь байнга харьцуулах нь тэдний боломжийг бүрэн нээж чадахгүй.
Урлагийн боловсролын үнэ цэн ч энд тодорхой харагдана. Хөгжим, дүрслэх урлаг, бүжиг, жүжиг зэрэг хичээл нь хүүхдэд өөрийгөө илэрхийлэх, хамтран ажиллах, бусдыг сонсох, бүтээлчээр сэтгэх туршлага олгодог. Эдгээр хичээлийг зөвхөн үзүүлбэр бэлтгэх, уралдаанд оролцох, авьяастай хүүхдийг тодруулах хэрэгсэл гэж ойлговол боловсролын өргөн ач холбогдлыг нь хязгаарлана.
Хүүхэд заавал мэргэжлийн хөгжимчин, зураач, тамирчин болох албагүй. Харин урлагаар дамжуулан өөрийгөө таньж, мэдрэмжээ илэрхийлж, хамт олонтойгоо харилцаж сурах нь түүний хувь хүний хөгжилд үнэ цэнтэй. Боловсрол гэдэг зөвхөн ирээдүйн мэргэжилд бэлтгэх үйл явц биш, өнөөдрийн хүүхдийг бүх талаас нь хөгжүүлэх үйл явц билээ.
Мөн хүүхдийн сэтгэл зүйн аюулгүй байдалд анхаарах шаардлагатай. Сургууль бол хүүхэд зөвхөн хичээлд суралцахаас гадна найз нөхөдтэй болж, өөрийгөө таньж, бусадтай харилцаж, нийгмийн амьдралд оролцож сурдаг орчин. Тиймээс хүүхэд сургуульдаа айдасгүй, асуулт асуух эрхтэй, алдаагаа засах боломжтой, ялгаатай байдлаасаа болж гадуурхагддаггүй байх нь чанартай боловсролын нэг нөхцөл юм.
Бид боловсролын чанарыг сайжруулахын тулд үнэлгээнээс татгалзах шаардлагагүй. Харин үнэлгээний зорилгыг зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Үнэлгээ нь хүүхдийг бусадтай өрсөлдүүлэх, шошголох хэрэгсэл бус, суралцах ахицыг нь тодорхойлж, цаашид хэрхэн дэмжихийг шийдэхэд туслах ёстой. Зөвхөн эцсийн дүнг бус, сурагчийн ойлголт, оролдлого, ахиц, мэдлэгээ хэрэглэх чадварыг анхаарах нь илүү үр дүнтэй.
Эцэг эх хүүхдээсээ «Хэд авсан бэ?» гэж асуухаас гадна «Өнөөдөр юу шинээр ойлгов?», «Юу нь сонирхолтой байсан бэ?», «Ямар зүйл хэцүү санагдав?» гэж асууж хэвшвэл суралцах үйл явцын тухай илүү утга учиртай ярилцлага өрнөх боломжтой. Багш, эцэг эхийн хамтын ажиллагаа зөвхөн дүн, сахилгын асуудлаар хязгаарлагдах бус, хүүхдийн хөгжил, хэрэгцээ, ахицад чиглэх нь чухал.
Эцэст нь бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Өндөр дүнтэй сурагч бэлтгэх, боловсролтой иргэн төлөвшүүлэх хоёр хоорондоо зөрчилдөх албагүй. Харин боловсролын зорилгыг зөвхөн шалгалтын амжилтаар хязгаарлах үед энэ хоёрын хооронд ялгаа үүсэж эхэлдэг.
Бид ирээдүйд ямар Монгол Улсыг бүтээхийг хүсэж байна вэ? Бусдын хэлснийг цээжилж, зөв хариулт сонгодог хүмүүсийн нийгмийг үү? Эсвэл өөрөө бодож, асуулт асууж, бусдыг хүндэтгэж, асуудлыг шийдвэрлэж чаддаг иргэдийн нийгмийг үү?
Хүүхдийн боловсролыг зөвхөн дүнгээр хэмжвэл бид түүний сурлагын нэг хэсгийг харна. Харин хүүхдийг бүхэлд нь хөгжүүлж чадвал нийгмийнхээ ирээдүйд хөрөнгө оруулж байна гэсэн үг.
Боловсролын жинхэнэ амжилт хүүхэд хэдэн оноо авснаар бус, сурсан мэдлэгээ амьдралд хэрхэн хэрэглэж, ямар хүн болон төлөвшиж байгаагаар илэрнэ.
Тиймээс бид өөрсдөөсөө дахин асуух хэрэгтэй.
Бид хүүхдүүддээ боловсрол олгож байна уу, эсвэл зөвхөн дүнгийн төлөө сургаж байна уу?
NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол
Эх сурвалж, лавлах материал
- OECD. PISA 2022 Results: Country Note — Mongolia, 2023.
- OECD. PISA 2022 Results, Volumes I–II, 2023.
- UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education — All Means All.
Энэхүү нийтлэл нь боловсролын чанар, суралцах үйл явц, хүүхдийн хөгжлийн талаарх олон улсын судалгааны мэдээлэл болон редакцийн байр суурийг нэгтгэсэн үзэл бодлын нийтлэл болно.
Leave a Reply