Багшийн ажлын өдөр хонх дуугарснаар дуусдаггүй. Хичээлээ зааж дуусаад дараагийн өдрийн төлөвлөгөөгөө боловсруулах, сурагчдын ажлыг шалгах, эцэг эхтэй харилцах, тайлан бичих зэрэг олон үүрэг үргэлжилдэг. Энэ бүхний цаана багшийн сэтгэл зүй, ажлын ачаалал, мэргэжлийн үнэ цэнийн асуудал оршиж байна.
Боловсролын чанарын тухай ярихдаа бид сурагчдын сурлагын амжилт, сургалтын хөтөлбөр, шалгалтын үр дүнг голчлон авч үздэг. Харин энэ бүхнийг хэрэгжүүлж буй багш ямар нөхцөлд ажиллаж, өөрийгөө хэрхэн мэдэрч байгааг хангалттай анзаардаг уу?
Багшийн мэргэжлийн ядаргаа буюу burnout нь дэлхийн боловсролын салбарт анхаарал татсан асуудлын нэг болоод байна.
Мэргэжлийн ядаргаа гэж юу вэ?
Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (WHO) мэргэжлийн ядаргааг ажлын байран дахь удаан хугацааны стрессийг амжилттай зохицуулж чадаагүйгээс үүдэлтэй үзэгдэл гэж тодорхойлдог.
Энэ нь үндсэн гурван шинжээр илэрдэг.
- Бие, сэтгэлийн эрч хүч шавхагдаж, туйлдсан мэт мэдрэмж төрөх.
- Ажилдаа хөндий, сөрөг хандлагатай болох.
- Өөрийн мэргэжлийн үр бүтээмж буурсан мэт мэдрэх.
WHO мэргэжлийн ядаргааг бие даасан өвчин гэж бус, хөдөлмөр эрхлэлттэй холбоотой үзэгдэл гэж ангилсан байдаг.
Иймээс багшийн ядаргааг зүгээр л амралт дутсантай адилтгах нь өрөөсгөл юм.
Багшийн ажлын ачаалал зөвхөн хичээл заахаар хязгаарлагддаггүй
Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын 2024 оны TALIS олон улсын судалгаанд 55 боловсролын тогтолцооны 280 мянга орчим багш, боловсролын ажилтан оролцжээ.
Судалгааны үр дүнгээр OECD-ийн хамрагдсан боловсролын тогтолцоонд багш нарын ойролцоогоор тал хувь нь захиргааны ажлын хэт ачааллыг ажлын стрессийн эх үүсвэр гэж үзсэн байна.
Энэ нь багшийн хөдөлмөр зөвхөн танхимд хичээл заах цагтай тэнцүү биш болохыг харуулдаг.
Хичээлийн бэлтгэл, сурагчдын үнэлгээ, бичиг баримт, тайлан, хурал, эцэг эхтэй харилцах ажил нь багшийн өдөр тутмын хөдөлмөрийн нэг хэсэг юм.
Сэтгэл зүйн ачаалал хаанаас үүсдэг вэ?
Багш өдөр бүр өөр өөр зан төлөв, суралцах хэрэгцээ, гэр бүлийн орчинтой хүүхдүүдтэй ажилладаг.
Нэг ангид суралцах чадвар, анхаарал төвлөрөл, харилцааны онцлогоороо ялгаатай сурагчид байх нь хэвийн үзэгдэл. Харин тэдгээрийн хэрэгцээнд нийцүүлэн сургалтыг зохион байгуулахад цаг хугацаа, арга зүй, мэргэжлийн дэмжлэг шаардлагатай.
OECD-ийн TALIS 2024 судалгаагаар ангийн сахилга бат, сурагчдын зан үйлийн хүндрэл, тусгай хэрэгцээнд тохируулан ажиллах шаардлага нь багшийн стрессийн чухал хүчин зүйлсийн нэг байна.
Гэхдээ үүнийг сурагчдыг буруутгах үндэслэл гэж ойлгож болохгүй. Харин багшид туслах мэргэжилтэн, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, арга зүйн дэмжлэг шаардлагатайг илэрхийлж байна.
Цалин чухал, гэхдээ ганц шалтгаан биш
Багшийн цалин, нийгмийн баталгаа нь мэргэжлийн үнэ цэн, хөдөлмөрийн нөхцөлтэй салшгүй холбоотой.
Гэхдээ мэргэжлийн ядаргааг зөвхөн цалингийн хэмжээгээр тайлбарлах боломжгүй.
TALIS 2024 судалгаанд багшийн стресс нь байнга өөрчлөгдөж буй шаардлагыг хангалттай дэмжлэггүй хэрэгжүүлэх нөхцөлтэй холбоотой байгааг онцолжээ.
Өөрөөр хэлбэл, сургалтын шинэчлэл, үнэлгээний өөрчлөлт, нэмэлт үүрэг хариуцлага нь багшид мэргэжлийн дэмжлэггүйгээр ирвэл ажлын дарамтыг нэмэгдүүлж болзошгүй.
Багшийн хөдөлмөрийг үнэлэхдээ цалин хөлсөөс гадна ажлын орчин, удирдлагын дэмжлэг, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.
Сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар яагаад чухал вэ?
Багшийн ажил нь зөвхөн мэдлэг дамжуулах бус, хүнтэй харилцах хөдөлмөр юм.
Сурагчдын маргааныг зохицуулах, ангийн уур амьсгалыг тайван байлгах, эцэг эхтэй ойлголцох, өөрийн бухимдлыг зохистой илэрхийлэх зэрэгт сэтгэл хөдлөлийн зохицуулалт чухал үүрэгтэй.
Сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан буюу EQ нь өөрийн болон бусдын сэтгэл хөдлөлийг таньж ойлгох, зохицуулахтай холбоотой чадваруудыг хамардаг.
Эдгээр чадвар багшид стресстэй нөхцөлд илүү зохистой хариу үйлдэл үзүүлэхэд тусалж болно.
Гэвч сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан өндөр байх нь багшийг мэргэжлийн ядаргаанаас бүрэн хамгаална гэсэн үг биш.
Ажлын ачаалал хэт өндөр, дэмжлэг хангалтгүй үед чадварлаг, туршлагатай багш ч туйлдаж болно.
Иймээс багшийн стрессийг зөвхөн хувь хүний тэсвэр хатуужил, сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвараар шийдэх боломжгүй.
Мэргэжлийн ядаргаа сурагчдад нөлөөлөх үү?
Багшийн сэтгэл зүйн байдал нь сургалтын орчинтой холбоотой.
Ажлын ачаалал, стресс нэмэгдэхэд хичээлийн бэлтгэл, сурагч бүрд анхаарал хандуулах боломж, багш-сурагчийн харилцаанд хүндрэл үүсэж болзошгүй.
Гэхдээ ядарсан багш бүр муу хичээл заадаг гэж дүгнэх нь буруу.
Харин багшийн сайн сайхан байдал, ажлын нөхцөлийг хамгаалах нь сурагчдын суралцах таатай орчныг бүрдүүлэх нэг нөхцөл юм.
Монголын боловсролын салбарт юуг анхаарах вэ?
Олон улсын судалгааны үр дүнг Монголын бүх багшид шууд хамааруулан дүгнэх боломжгүй. Монголын багш нарын мэргэжлийн ядаргааны түвшин, шалтгааныг тогтооход үндэсний хэмжээний төлөөлөх чадвартай судалгаа шаардлагатай.
Гэхдээ манай боловсролын байгууллагууд дараах асуудлыг бодлогын түвшинд авч үзэх боломжтой.
Нэгдүгээрт, багшийн үндсэн ажилтай шууд холбоогүй, давхардсан тайлан, бичиг баримтын ачааллыг үнэлж бууруулах.
Хоёрдугаарт, багшид сэтгэл зүйн болон арга зүйн дэмжлэг авах боломж бүрдүүлэх.
Гуравдугаарт, сургуулийн удирдлага багшийн санал бодлыг сонсож, шийдвэр гаргалтад оролцуулах.
Дөрөвдүгээрт, шинэ болон туршлага багатай багш нарт зөвлөн туслах тогтолцоог хөгжүүлэх.
Тавдугаарт, багшийн хөдөлмөрийн үнэлэмж, цалин хөлс, мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг бодит хэрэгцээнд нийцүүлэх.
Багш нар бүгд ажлаасаа халширсан уу?
Үгүй.
TALIS 2024 судалгаагаар OECD-ийн боловсролын тогтолцоонуудын багш нарын бараг 90 хувь нь ажилдаа ерөнхийдөө сэтгэл хангалуун гэж хариулжээ.
Энэ бол чухал баримт.
Багшийн мэргэжилд утга учир, сэтгэл ханамж, хүүхдийн хөгжлөөс урам авах боломж хэвээр байна.
Харин мэргэжилдээ дуртай байх нь ажлын хэт ачааллыг хязгааргүй даах ёстой гэсэн үг биш юм.
Дүгнэлт: Багшийг хамгаалах нь боловсролын чанарыг хамгаалах асуудал
Багшийн мэргэжлийн ядаргаа нь зөвхөн хувь хүний асуудал биш. Ажлын зохион байгуулалт, удирдлагын дэмжлэг, нийгмийн үнэлэмж, боловсролын бодлоготой холбоотой олон талт асуудал юм.
Багшаас өндөр үр дүн шаардахын зэрэгцээ тэр үр дүнд хүрэх нөхцөлийг бүрдүүлэх нь чухал.
Бид хүүхэд бүрийг чанартай боловсрол эзэмшээсэй гэж хүсдэг. Тэгвэл тэр боловсролыг олгож буй багш өөрөө ямар нөхцөлд ажиллаж байгааг асуух цаг болжээ.
NOMAD NATION | Боловсрол ба нийгэм
Эх сурвалж
- World Health Organization — Burn-out an occupational phenomenon, ICD-11.
- OECD — Results from TALIS 2024: The State of Teaching (2025).
- OECD — The Demands of Teaching, TALIS 2024.
- UNESCO — Global Report on Teachers (2024).
Leave a Reply