МОНГОЛ ХҮН ЯАГААД АЖИЛЛААД Ч АМЬДРАЛ НЬ ӨӨДЛӨХГҮЙ БАЙНА ВЭ?

NOMAD NATION | ҮЗЭЛ БОДОЛ

Хөдөлмөрлөж байгаа хүн амьдралаа дээшлүүлэх боломжтой байх нь хөгжлийн хамгийн энгийн бөгөөд чухал хэмжүүрүүдийн нэг юм.

　　Монгол хүн өглөө эрт босож, ажилдаа яарч, орой гэртээ ядарч ирдэг. Маргааш нь дахиад л ажилдаа явна. Сар бүр цалин бууна. Гэвч тэр цалин амьдралыг нь дээшлүүлэхээсээ илүү өмнөх сарын өр төлбөрийг барагдуулахад зориулагдах нь бий. Ажилтай, орлоготой хэрнээ хуримтлалгүй, ирээдүйдээ итгэл багатай амьдрах энэ нөхцөл олон хүний санааг зовоож байна.

　　Хүн ажиллаж байгаа хэрнээ яагаад амьдрал нь урагшлахгүй байна вэ? Энэ асуултыг зөвхөн хувь хүний хөдөлмөрч, залхуугаар тайлбарлаж болохгүй. Учир нь хөдөлмөрийн үр шим амьдралын чанарт хэрхэн нөлөөлөх нь цалингийн хэмжээ төдийгүй бараа бүтээгдэхүүний үнэ, орон сууцны хүртээмж, санхүүгийн тогтолцоо, хөдөлмөрийн бүтээмж, төрийн бодлого зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардаг.

　　Нэг өрхийн сарын орлогыг төсөөлөөд үзье. Цалин буулаа. Орон сууцны зээл эсвэл түрээс төлнө. Хүнсээ цуглуулна. Цахилгаан, дулаан, утас, интернэтийн төлбөрөө төлнө. Хүүхдийн сургууль, цэцэрлэг, унаа, эмчилгээний зардал гарна. Ингээд сарын эцэст хуримтлал үүсгэх мөнгө үлдэхгүй бол тухайн өрх хэчнээн хөдөлмөрлөсөн ч эдийн засгийн хувьд бэхжих боломж нь хязгаарлагдана.

　　Эндээс нэг чухал ялгаа харагдана. Цалин нэмэгдэх, амьдрал сайжрах хоёр ижил ойлголт биш. Орлого өссөн ч хэрэглээний үнэ, байрны түрээс, зээлийн төлбөр түүнээс хурдан нэмэгдвэл иргэдийн бодит худалдан авах чадвар сайжрахгүй. Тиймээс хөдөлмөрийн үр шимийг зөвхөн авсан цалингийн хэмжээгээр бус, тэр орлогоороо ямар амьдрал бүтээж чадаж байгаагаар үнэлэх учиртай.

　　Монгол Улсын эдийн засагт эерэг өөрчлөлтүүд гарсныг үгүйсгэх аргагүй. Дэлхийн банкны ангиллаар Монгол Улс 2024 онд дундаас дээш орлоготой орнуудын бүлэгт шилжсэн. Мөн Дэлхийн банкны 2025 оны ядуурал, тэгш бус байдлын үнэлгээнд 2022–2024 оны хооронд нэг хүнд ногдох өрхийн бодит орлого бараг 30 хувиар өссөнийг тэмдэглэсэн байдаг. Гэвч улсын дундаж үзүүлэлт сайжрах нь өрх бүрийн амьдрал ижил хэмжээгээр дээшилсэн гэсэн үг биш. Тус байгууллагын мэдээллээр 2022 онд хүн амын 27.1 хувь нь үндэсний ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч байжээ.

　　Эдгээр үзүүлэлтийг нэгтгэн харахад эдийн засгийн өсөлтөөс гадна түүний үр өгөөж иргэдэд хэрхэн хүрч байгааг анхаарах шаардлагатай нь ойлгогдоно. Улсын нийт орлого нэмэгдэж болох ч өрхийн санхүүгийн тогтвортой байдал, хуримтлал, орон сууцтай болох боломж, боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээний хүртээмж зэрэг нь иргэдийн амьдралын чанарыг илүү бодитоор илэрхийлдэг.

　　Өнөөдөр олон өрхийн хувьд өр зээл амьдралын салшгүй хэсэг болжээ. Зээл өөрөө буруу зүйл биш. Орон сууцтай болох, бизнес эхлүүлэх, боловсрол эзэмших зэрэг урт хугацааны зорилгыг хэрэгжүүлэхэд санхүүгийн чухал хэрэгсэл болдог. Харин өдөр тутмын хэрэглээгээ зээлээр нөхөж, дараагийн цалингаараа өмнөх өрөө төлөх байдал тогтмолжвол өрхийн санхүүгийн эрх чөлөө улам хязгаарлагдана.

　　Өөрөөр хэлбэл, хүн өнөөдөр олсон мөнгөөрөө маргаашийн амьдралаа бүтээх бус, өчигдрийн хэрэглээгээ төлж эхэлдэг. Ийм нөхцөлд гэнэтийн өвчин, ажлын байрны өөрчлөлт, үнийн өсөлт зэрэг нь өрхийн санхүүд хүнд цохилт болж мэднэ. Орлоготой боловч хуримтлалгүй, санхүүгийн хамгаалалтгүй амьдрал ямар эмзэг болохыг эндээс харж болно.

　　Орон сууцны асуудал ч үүнтэй салшгүй холбоотой. Орон сууц гэдэг зөвхөн дөрвөн ханатай байр биш. Энэ бол хүүхэд тайван өсөх орчин, гэр бүлийн тогтвортой байдал, ирээдүйгээ төлөвлөх боломж юм. Гэтэл байрны урьдчилгаа бүрдүүлэх, ипотекийн шаардлага хангах, түрээсийн төлбөрийн хажуугаар хуримтлал үүсгэх нь олон өрхийн хувьд амаргүй сорилт хэвээр байна.

　　Бид иргэдийг хуримтлалтай, санхүүгийн сахилга баттай байхыг зөвлөдөг. Энэ бол зөв шаардлага. Гэхдээ өдөр тутмын зайлшгүй хэрэглээ орлогын ихэнхийг эзэлж байгаа нөхцөлд хуримтлал үүсгэх бодит боломж хэр байгааг мөн асуух ёстой. Хувь хүний хариуцлагыг шаардахын зэрэгцээ тэр хариуцлагыг хэрэгжүүлэх эдийн засгийн орчин бүрдсэн эсэхийг үнэлэх нь шударга хандлага юм.

　　Нөгөө талаар бид амьдралаа сайжруулахын тулд илүү их хөдөлмөрлөх хэрэгтэй гэж ярьдаг. Гэвч хүний хоногийн цаг хязгаартай. Өдөржин ажиллаад, орой нэмэлт орлого хайж, амралтын өдрөөр ч хөдөлмөрлөсөөр байвал гэр бүл, үр хүүхэд, эрүүл мэнд, өөрийгөө хөгжүүлэх цаг хаана үлдэх вэ? Хүний амьдралын чанарыг зөвхөн орлогоор хэмжих боломжгүй. Амрах, суралцах, гэр бүлтэйгээ цаг өнгөрүүлэх, нийгмийн амьдралд оролцох боломж ч хүний хөгжлийн нэг хэсэг билээ.

　　Иймээс хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх асуудал онцгой ач холбогдолтой. Хүн зөвхөн илүү олон цаг ажилласнаар бус, нэг цагийн хөдөлмөр нь илүү үнэ цэнтэй болсноор амьдралаа дээшлүүлэх боломжтой байх ёстой. Үүний тулд ур чадвар хөгжүүлэх боловсрол, технологийн шинэчлэл, ажлын байрны зохион байгуулалт, шударга цалин хөлсний тогтолцоо зэрэг нь харилцан уялдах шаардлагатай.

　　Гэхдээ энэ асуудлыг зөвхөн төр засаг эсвэл ажил олгогчид хамаатуулах нь бас өрөөсгөл. Иргэд өөрсдөө санхүүгийн боловсролоо дээшлүүлэх, хэрэглээгээ төлөвлөх, ур чадвараа хөгжүүлэх, боломжийнхоо хэрээр хуримтлал үүсгэх хариуцлагатай. Харин нийгэм, эдийн засгийн бодлого нь хөдөлмөрлөж, хичээж байгаа хүнд амьдралаа дээшлүүлэх бодит боломж олгох ёстой. Хувь хүний хичээл зүтгэл, нийгмийн шударга боломж хоёр бие биеэ нөхөж байж үр дүнд хүрнэ.

　　Эндээс бид хөгжлийн тухай ойлголтоо эргэн харах шаардлагатай болж байна. Улсын эдийн засаг хэдэн хувиар өссөн, төсвийн орлого хэр нэмэгдсэн, хэдэн барилга ашиглалтад орсон гэдэг нь мэдээж чухал үзүүлэлт. Гэвч тэдгээрийн цаана иргэдийн бодит амьдрал хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг орхигдуулж болохгүй. Өрхийн орлого хүрэлцээтэй болж байна уу? Хүмүүс хуримтлал үүсгэж чадаж байна уу? Залуу гэр бүлүүд орон сууцтай болох итгэлтэй байна уу? Хүүхдүүд чанартай боловсрол эзэмших тэгш боломжтой байна уу? Эдгээр асуулт хөгжлийн бодлогын төвд байх учиртай.

　　Монголчууд бид баян улс болох тухай олон жил ярьсан. Харин хөдөлмөрлөж байгаа хүн амьдралаа дээшлүүлж, хүүхдийнхээ ирээдүйд санаа зовох нь багасаж, хуримтлалтай, сонголттой, тайван амьдрах боломжтой болсон эсэхийг илүү нухацтай ярилцах цаг иржээ.

　　Улсын хөгжил гэдэг нь зөвхөн барилга, зам, эдийн засгийн өсөлт биш. Хүний хөдөлмөр үнэлэгдэж, амьдрал нь бодитоор сайжирч, ирээдүйдээ итгэх итгэл нь нэмэгдэж байхыг ч хөгжил гэнэ.

　　Монгол хүн илүү их ажиллах ёстой юу? Эсвэл хөдөлмөрлөсөн хүн сайхан амьдрах боломжтой нийгмийг бид бүтээх ёстой юу?

　　Энэ бол зөвхөн эдийн засгийн биш, шударга ёс, хүний хөгжлийн тухай асуулт юм.

---

NOMAD NATION | Редакцийн үзэл бодол

Эх сурвалж:

1. Дэлхийн банк. Mongolia Poverty and Equity Assessment, 2025.
2. Дэлхийн банк. Монгол Улсын орлогын ангилал болон ядуурлын талаарх мэдээлэл.
3. Үндэсний статистикийн хороо. Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаа.

Тайлбар: Энэхүү нийтлэл нь нийтэд нээлттэй судалгааны мэдээлэлд тулгуурласан редакцийн үзэл бодол бөгөөд статистикийн мэдээлэл болон зохиогчийн дүгнэлтийг ялган найруулсан болно.